Beschermde soorten spelen een belangrijke rol in het behoud van biodiversiteit en het functioneren van ecosystemen. Deze soorten staan vaak onder druk door bijvoorbeeld habitatverlies veroorzaakt door menselijke activiteiten. Om effectieve beschermingsmaatregelen te kunnen treffen, is het van belang dat bevoegde gezagen, initiatiefnemers en andere betrokkenen over betrouwbare en actuele informatie beschikken.
Dit kennisdocument biedt informatie over de ecologie van de meervleermuis, het onderzoek ernaar en de maatregelen ten gunste van het behoud van de soort. Met deze informatie kunnen betrokken partijen op een verantwoorde manier bijdragen aan de bescherming van deze soort.
De meervleermuis is in Nederland een beschermde soort. Het beschermingsregime van de soort is verankerd in de Omgevingswet en is gebaseerd op Europese regelingen en verdragen. Tabel 1 geeft een overzicht van de wetgeving en het beleid dat betrekking heeft op de meervleermuis.
Tabel 1: Wetgeving en beleid dat betrekking heeft op de meervleermuis.| Nationale wetgeving | |
| Omgevingswet | Beschermingsregime soorten Habitatrichtlijn |
| Mogelijke effecten van ruimtelijke activiteiten op de soort | |
| EU-regelingen | |
| Habitatrichtlijn | Soort van Bijlage II en Bijlage IV |
| Internationale verdragen en overeenkomsten | |
| Bats Agreement | Soort van Annex 1 |
| Bern-conventie | Soort van Appendix II |
| Bonn-conventie | Soort van Appendix II |
| Rode Lijsten | |
| Nationale Rode Lijst (2020) | Soort wordt aangeduid als ‘Thans niet bedreigd’ |
| IUCN Red List (2016) | Soort wordt aangeduid als ‘Near Threatened’ |
De Omgevingswet stelt dat het verboden is om zonder vergunning, bepaalde schadelijke handelingen uit te voeren met een effect op de meervleermuis (zie paragraaf 2.2).
Het bepalen of een voorgenomen, ruimtelijke activiteit schadelijke handelingen omvat die tot een overtreding van de Omgevingswet leiden, en wat het effect is van deze handelingen op de meervleermuis, is maatwerk. Daarom wordt geadviseerd om deze bepaling alleen uit te laten voeren door een ecologisch deskundige met voldoende kennis en die hier aantoonbaar ervaring mee heeft (zie paragraaf 4.9).
Dit kennisdocument is tot stand gekomen op basis van de meest recente kennis en expertise. Aan de hand hiervan zijn de in dit document beschreven onderzoeksmethoden en maatregelen geformuleerd. Het is belangrijk om te benadrukken dat een kennisdocument een informatiedocument voor een specifieke soort is en dat de geformuleerde richtlijnen niet als enige oplossing moeten worden beschouwd. Dat wil zeggen dat er altijd afgeweken kan worden van deze richtlijnen op basis van een gedegen onderbouwing. Deze onderbouwing kan bijvoorbeeld gebaseerd zijn op wetenschappelijke en peer-reviewed literatuur, (monitorings-)data die representatief zijn voor de gegeven situatie of modelmatige berekeningen.
Dit kennisdocument vormt de eerste landelijke richtlijn voor de bescherming van de meervleermuis bij ruimtelijke activiteiten. Deze versie van het kennisdocument is tot stand gekomen op basis van inhoudelijke (ecologische) kennis en in samenspraak met diverse experts, vertegenwoordigers van een aantal provincies en een vertegenwoordiger van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.
Een kennisdocument biedt informatie over het onderzoek naar en de maatregelen voor een specifieke soort, maar het verleent een initiatiefnemer geen juridische toestemming om een ruimtelijke activiteit uit te voeren. Een initiatiefnemer is zelf verantwoordelijk voor het tijdig treffen van voldoende maatregelen, bij voorkeur op basis van een kennisdocument. Voor het uitvoeren van schadelijke handelingen is een juridische toestemming vereist.
Heeft u vragen of suggesties die betrekking hebben op de kennisdocumenten? Stuur een e-mail naar kennisdocumenten@bij12.nl.
Voor inhoudelijke vragen, over bijvoorbeeld de uitvoering van de Omgevingswet of de beoordeling van een aanvraag voor een omgevingsvergunning, kunt u contact opnemen met het bevoegd gezag; de provincie of de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), die in de praktijk optreedt als bevoegd gezag namens de staatssecretaris van het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN).
Meer informatie over het bevoegd gezag inzake een omgevingsvergunning flora- en fauna-activiteit kunt u vinden op de website van het Informatiepunt Leefomgeving.
De meervleermuis (Myotis dasycneme) is een middelgrote vleermuis met een lengte van 5,7 tot 6,7 centimeter. Ze hebben een langwerpig lijf met een smalle taille en relatief brede schouders. Meervleermuizen wegen in de zomermaanden gemiddeld 14 tot 20 gram (Haarsma, 2023). Net voor de winter kunnen ze een gewicht bereiken van wel 29 gram. Ze hebben relatief lange, smalle vleugels met een spanwijdte tot 27 centimeter (Haarsma & Siepel, 2013). Meervleermuizen hebben vrij grote oren met een lengte van 15 tot 17 millimeter en zeer grote voeten met een lengte van 11 tot 12 millimeter. De vlieghuid zit bij de enkels vast, waardoor de grote poten uitsteken. Met behulp van de lange haren tussen hun tenen kunnen ze prooien van het wateroppervlak scheppen.
Gedurende het seizoen kunnen meervleermuizen sterk variëren in omvang, vorm en gewicht (zie figuur 1.1).
Figuur 1.1: Van links naar rechts: de vorm en relatieve omvang van het lijf van een meervleermuis in de periode half juni, een meervleermuis net voor de winterrustperiode, een zwangere meervleermuis en een meervleermuis net na de winterrustperiode (bron: Anne-Jifke Haarsma).
Hoogzwangere vrouwen en dieren vlak voor de winterrustperiode , hebben het hoogste gewicht en de grootste omvang. Net na de winterrustperiode hebben meervleermuizen veel vet verloren waardoor ze de kleinste omvang hebben. In deze periode kunnen de dieren daarom gebruik maken van kleine(re) in-/uitvliegopeningen, gemiddeld ≥14 mm breed. Hoogzwangere vrouwen gebruiken grote(re) in-/uitvliegopeningen, gemiddeld ≥22 mm breed.
Volwassen meervleermuizen hebben een dichte, vaal bruinachtige rugvacht met een donkere ondervacht. Deze steekt scherp af tegen de witte of licht grijsachtige buikvacht (zie figuur 1.2 en 1.3). De vachtharen zijn relatief lang en vaak warrig. Soms zijn meervleermuizen kaal tussen de schouderbladen (Haarsma & van Alphen, 2009a). De snuit van volwassen dieren is knobbelig en roodachtig lichtbruin. De oren en andere onbehaarde huiddelen zijn grijsbruin. Meervleermuizen hebben vergeleken met de kleinere watervleermuizen relatief grote neusknobbels en brede neusgaten. Ook hun bruin-paarse polsen zijn dikker dan de polsen van watervleermuizen.
Jonge meervleermuizen hebben een donkerdere snuit en een scherp begrensde zwartblauwe vlek op de onderlip, de zogenaamde kinvlek. Deze kinvlek wordt na verloop van tijd steeds lichter (Haarsma & van Alphen, 2009a) al is deze in het tweede levensjaar vaak nog donker gekleurd. Het kan dus langer dan een jaar duren voordat de jonge dieren er hetzelfde uitzien als de oudere dieren. Naast de kinvlek is de vachtkleur van jonge meervleermuizen grijzer dan die van volwassen dieren (Haarsma, 2023). De grijze vacht is tot 8 weken na de geboorte te zien.
Figuur 1.2: Meervleermuis (Myotis dasycneme) in vlucht (bron: Johann Prescher)
Figuur 1.3: Meervleermuis (Myotis dasycneme) (bron: Johann Prescher)
De meervleermuis komt in heel Nederland verspreid voor. In waterrijke gebieden in de kustprovincies en rondom de grote rivieren zijn de dichtheden het hoogst. De aantallen zijn binnen dit verspreidingsgebied niet overal even hoog. Er kunnen vier belangrijke kernpopulaties worden onderscheiden met hoge dichtheden; in Noord-Holland, Zuid-Holland, Friesland en NW-Overijssel (Haarsma, 2011a). Tussen deze kernpopulaties liggen gebieden met lagere dichtheden.
De meervleermuis is een soort waarvan de aanwezigheid sterk verbonden is met open water. Ze hebben de voorkeur om te foerageren boven grote, langzaam stromende waterlichamen met zoetwater. Hier spenderen ze ongeveer 75% van de tijd die ze gebruiken om te foerageren (Haarsma et al., 2006). De overige 25% wordt besteed met het foerageren boven andere type wateren, plas-drasgebieden of weilanden. Een hoge insectenbiomassa op deze plekken is cruciaal (Haarsma, 2023).
Het leefgebied van reproductieve vrouwen bevat doorgaans grotere waterlichamen dan het leefgebied van mannen (Smirnov & Vekhnik, 2014; Ciechanowski et al., 2017). Vrouwen lijken een voorkeur te hebben voor waterlichamen met een oppervlakte van twee hectare of groter.
In de levenscyclus van de meervleermuis zijn verschillende periodes te onderscheiden: een winterrustperiode wanneer de meervleermuizen langdurig in diepe torpor gaan (globaal vanaf half november tot half februari) en een actieve periode (globaal vanaf februari tot half november). De overgang van de actieve periode naar de winterrustperiode en vice versa vindt plaats in het voor- en najaar en verloopt geleidelijk. De start en de lengte van de overgangsfase is afhankelijk van de lokale weers- en klimatologische omstandigheden. Meervleermuizen brengen periodes met slecht weer in dagelijkse torpor door (Daan, 1973; Degn et al., 1995; Haarsma, 2013; van Horssen et al., 2026).
De actieve periode bevat twee reproductieve periodes: een kraamperiode (zie paragraaf 1.2.1) en een paarperiode (zie paragraaf 1.2.2). Deze periodes vinden respectievelijk plaats in het begin en aan het einde van het actieve seizoen.
Kenmerkend voor de meervleermuis is dat de mannen en vrouwen in de kraamtijd doorgaans strikt gescheiden van elkaar leven. Ze leven in soortgelijke habitats, maar vaak in verschillende leefgebieden. Ze ontmoeten elkaar na de kraamperiode als ze gemengde groepen vormen en tijdens het zwermen bij winterverblijfplaatsen (Haarsma, 2023).
Figuur 1.4 geeft de belangrijke periodes in de jaarcyclus van de meervleermuis weer. De in deze figuur weergegeven periodes betreffen een gemiddeld seizoensverloop dat representatief is voor de meervleermuis als soort. In de praktijk kunnen kolonies of individuele dieren echter een ander seizoensverloop volgen. Zo zijn er grote verschillen waarneembaar tussen kolonies in het noorden en zuiden van Nederland.
Figuur 1.4: Jaarcyclus van de meervleermuis. De weergegeven periodes betreffen een gemiddeld seizoensverloop dat representatief is voor de meeste dieren. Het kan in praktijk echter voorkomen dat kolonies of individuele dieren een ander seizoensverloop volgen, bijvoorbeeld vanwege lokale weer- en klimatologische omstandigheden.
In de kraamperiode worden de vrouwen zwanger en vormen ze kraamkolonies waarin de jongen geboren, gezoogd en uiteindelijk gespeend worden. Kenmerkend voor de meervleermuis is dat de mannen in de kraamperiode over het algemeen gescheiden leven van de kraamkolonies.
Vanaf half februari kunnen de eerste vrouwen de kraamverblijfplaatsen dat door een kolonie wordt gebruikt. Dit netwerk van verblijfplaatsen kan noodzakelijk zijn voor het duurzaam functioneren van individuen, kolonies of lokale populaties. Satellietverblijfplaatsen worden vaak tijdelijk gebruikt door wisselende aantallen dieren voor bijvoorbeeld thermoregulatie, sociale interacties, voortplanting of winterrust.[/tooltip] (kraamsatellieten). In dat geval vervullen de afzonderlijke verblijfplaatsen gezamenlijk de functie van de kraamverblijfplaats en vormen zij één functionele eenheid voor de kraamkolonie.[/tooltip] betrekken en vormen ze de kraamkolonies. Wanneer dit precies plaatsvindt en hoe snel dit proces verloopt, is onder andere afhankelijk van het seizoensverloop en van (lokale) klimatologische omstandigheden. De grootte van kraamkolonies van meervleermuizen in Nederland varieert tussen 30 en 750 dieren (Limpens, 1997).
In Nederland worden doorgaans begin april de eerste zwangere vrouwen waargenomen (Haarsma & van Alphen, 2009a). De laatsten worden over het algemeen begin juni gezien, met hoge uitzondering ook nog eind juni. De zwangerschap duurt gemiddeld ongeveer 50 dagen (Haarsma, 2023).
Vrouwen kunnen het moment van de bevruchting zelf regelen, omdat ze sperma opslaan. Het merendeel van de geboortes vindt plaats vanaf eind april tot begin mei (Haarsma & van Alphen, 2009a; van Horssen et al., 2026). Een kleiner aantal jongen wordt rond eind mei/begin juni geboren. Wanneer de geboortes plaatsvinden, is vooral afhankelijk van de leeftijd en de conditie van de vrouwen na de winterslaap en van de (lokale) klimatologische en meteorologische omstandigheden. Die laatsten zijn onder andere van invloed op het voedselaanbod (Barclay et al., 2004; Linton & Macdonald, 2018). Ook de binnentemperatuur van een kraamverblijfplaats kan een effect hebben op wanneer geboortes plaatsvinden. Dieren die veel in dagelijkse torpor zijn, door een lage temperatuur van de verblijfplaats of door een laag voedselaanbod, zullen een langere zwangerschap doormaken. Late geboortes kunnen een negatief effect hebben op de overleving van de jongen, omdat laat geboren jongen mogelijk onvoldoende fit zullen zijn om te migreren en te overwinteren.
Vrouwen krijgen meestal maar één jong per keer. Tweelingen kunnen fataal zijn voor de moeder (Verbeek, 1998). Vrouwen zijn gemiddeld 2 tot 3 jaar oud wanneer ze hun eerste jong krijgen (Haarsma & Siepel, 2013).
Gedurende de kraamperiode kan een kraamkolonie zich voortdurend opsplitsen en weer samenvoegen. Zo kan een kolonie zich tijdelijk opsplitsen in twee of meer groepen die gelijktijdig verschillende verblijfplaatsen benutten. Na verloop van tijd voegen deze groepen zich echter vaak weer samen in één verblijfplaats. Dit verschijnsel wordt fission-fusion genoemd.
Een kraamkolonie kent een netwerk van meerdere verblijfplaatsen, bestaande uit kraamverblijfplaatsen en satellietverblijfplaatsen (van Horssen & Haarsma, 2025). Kenmerkend voor kraamverblijfplaatsen is dat ze gedurende de gehele kraamperiode vrijwel continu worden gebruikt, afwisselend door meer of minder dieren. Individuele dieren verblijven er vaak langdurig (meerdere dagen achter elkaar). De aantallen en de samenstelling van de aanwezige dieren kunnen door de tijd heen variëren, zeker als een kraamkolonie meerdere kraamverblijfplaatsen gebruikt.
Satellietverblijfplaatsen van een kraamverblijfplaats worden kraamsatellieten
genoemd. Kenmerkend voor kraamsatellieten is dat het gebruik gedurende de kraamperiode sterk kan variëren en dat de samenstelling van de dieren die er gebruik van maken, sterk kan wisselen. Daarnaast worden kraamsatellieten vaak slechts kortdurend gebruikt door solitaire dieren of door (kleine) groepen die zich tijdelijk afsplitsen van de kraamkolonie. De samenstelling van deze groepen kan sterk variëren en zowel reproductieve als niet-reproductieve dieren omvatten.
Vanaf ongeveer 30 dagen na de geboorte worden de jongen gespeend. Ze krijgen dan niet meer elke nacht melk. Bij een laag voedselaanbod of een lage verblijfplaatstemperatuur kan het moment waarop de jongen gespeend worden vertragen tot wel 60 dagen na geboorte. De eerste vliegvlugge jongen worden begin juni verwacht (Dolch et al., 2001; Haarsma & Tuitert, 2009) en de laatsten over het algemeen rond eind juli.
In de meeste kraamkolonies komt een verschil van zes tot wel negen weken tussen de eerst en laatstgeboren jongen voor. Omstreeks eind juni, als het merendeel van de jongen gespeend wordt, beginnen de kraamkolonies uit elkaar te vallen. Vanaf augustus worden veel kraamverblijfplaatsen volledig verlaten. Sommige kraamverblijven worden echter pas in oktober of helemaal niet verlaten omdat ze ook een paar- of overwinterfunctie hebben (van Horssen & Haarsma 2025). Op het moment dat een kraamkolonie uit elkaar valt, zullen de vrouwen zich naar satellietverblijfplaatsen verplaatsen, waar ze zich over het algemeen bij de mannen voegen en gemengde groepen vormen. Dit kan plaatsvinden in de kraamsatellieten maar ook in de satellietverblijfplaatsen van een mannenkolonie. Een groep mannen die met elkaar samenleeft, wordt een mannenkolonie genoemd.
Mannenkolonies zijn vaak aanwezig in de periferie van een kraamkolonie. Mannen gebruiken over het algemeen gedurende de gehele actieve periode uitsluitend satellietverblijfplaatsen. Kenmerkend voor mannenkolonies is dat individuele dieren verschillende verblijfplaatsen gebruiken, waartussen ze vaak verhuizen. De mate waarin een satellietverblijfplaats door een mannenkolonie wordt gebruikt, is onder andere afhankelijk van het seizoen en de samenstelling van de kolonie. Die samenstelling kan gedurende het jaar sterk variëren als gevolg van fission-fusion. Aan het einde van het actieve seizoen kunnen de aantallen dieren in een satellietverblijfplaats sterk toenemen, onder meer door de toestroom van vrouwtjes uit nabijgelegen kraamkolonies.
Meervleermuizen kunnen gedurende een vrij lange periode in het jaar, vanaf de zomer tot in de winterrustperiode, paren. Er is echter een piek vanaf begin juli tot eind september, waarin het meest gepaard wordt (Haarsma, 2011b; Haarsma, 2023). Deze piek wordt verder aangeduid als de paarperiode.
De dieren vormen voor het paren vaak kleine gemengde groepen met tot wel 10 dieren (Korn, 2008; Baagøe & Degn, 2009; Šuba et al., 2014; Haarsma et al., 2019). Gedurende de paarperiode wordt met tussenpozen gepaard. De bevruchting vindt niet direct plaats. Vrouwen slaan het sperma op tot het voorjaar, wanneer de bevruchting daadwerkelijk plaatsvindt.
Op basis van de beschikbare gegevens is er onvoldoende aanleiding om te spreken van specifieke paarverblijfplaatsen bij de meervleermuis. Daarbij komt dat er momenteel geen betrouwbare methoden bestaan om dit soort verblijfplaatsen van meervleermuizen eenduidig vast te stellen.
Meervleermuizen paren in satellietverblijfplaatsen van mannenkolonies, in kraamsatellieten (na de kraamperiode, als de kraamkolonies uit elkaar zijn gevallen) en in grondgedekte winterverblijfplaatsen. Het is daarnaast mogelijk dat de dieren na de kraamperiode in de kraamverblijfplaatsen paren.
In de eerste helft van de winterrustperiode wordt de winterslaap regelmatig onderbroken om te paren (Roer & Egsbeaek, 1969). Ook vinden geforceerde winterparingen met vrouwen in diepe torpor plaats. In tegenstelling tot veel andere soorten verblijven meervleermuizen in de paarperiode regelmatig ook overdag in de winterverblijfplaatsen (Korn, 2008; Šuba, 2011; Haarsma, 2023). Bij de grondgedekte winterverblijfplaatsen wordt in de paarperiode regelmatig gezwermd, al duurt dat maar kort. Meervleermuizen hebben in deze periode de neiging om de verblijfplaatsen na aankomst snel te betreden (Haarsma, 2023).
Vanaf half augustus komt de toestroom van meervleermuizen naar de winterverblijfplaatsen op gang (Degn et al., 1995; Daan, 1973; Haarsma, 2013) en kunnen hier al dieren in diepe torpor worden waargenomen. Wanneer de toestroom precies plaatsvindt en hoe dit proces verloopt (continue of met pieken), is onder andere afhankelijk van de lokale klimatologische en meteorologische omstandigheden en het verloop van het voorgaande zomerseizoen. Het aantal overwinterende dieren op een bepaalde locatie neemt toe tot eind november (Fjederholt, 2013). Vanaf half november begint een periode van winterrust waarin de dieren over het algemeen lange tijd in diepe torpor zijn. In december en januari worden de meeste overwinterende dieren waargenomen.
Meervleermuizen worden gedurende de winterrust een aantal keer wakker om te drinken of om zich te verplaatsen naar een andere locatie binnen hetzelfde object (Daan, 1973). Door intern te verplaatsen kunnen de dieren locaties opzoeken met een optimale temperatuur om op die manier energie te besparen.
Vanaf half februari kunnen de eerste vrouwen de winterverblijfplaatsen weer verlaten (Korn, 2008), de mannen hebben de neiging om de winterverblijfplaatsen veel later te verlaten (Baagøe & Degn, 2009). Meervleermuizen kunnen tot in april in de winterverblijfplaatsen aanwezig zijn (Korn, 2008; Baagøe & Degn, 2009; Haarsma, 2013).
Uit vangsten van geringde dieren blijkt dat dieren die in de paarperiode bij winterverblijfplaatsen zwermen, vaak ook op deze locaties overwinteren (Haarsma, 2003b; Vintulis & Šuba, 2010). Vaak verkennen meervleermuizen hun winterverblijfplaatsen in de paarperiode meermaals, waarna ze uiteindelijk terugkomen om in een specifieke winterverblijfplaats daadwerkelijk te overwinteren. Voor het verkennen van een winterverblijfplaats kunnen ze afstanden tot 100 kilometer per nacht afleggen (van Horssen & Haarsma, in prep.) Meervleermuizen zijn trouw aan die plaatsen en keren jaarlijks terug naar dezelfde locatie om te overwinteren (Haarsma et al., 2019).
Meervleermuizen overwinteren over het algemeen in kleine, geclusterde groepen of solitair. Het aantal overwinterende individuen dat op specifieke locaties wordt waargenomen, is over het algemeen laag en telt zelden meer dan dertig (Masing & Buša, 1983; Masing, 1987; Lindenschmidt & Vierhaus, 1997; Ciechanowski et al., 2007; Smirnov & Vekhnik, 2009; Wojtaszyn et al., 2014; Pētersons & Vintulis, 2020). Grote groepen met meer overwinterende dieren zijn op Europese schaal zeldzaam, maar worden in Zuid-Holland regelmatig waargenomen (Haarsma, 2023).
De predatoren van de meervleermuis zijn onder andere de huiskat (Bekker & Mostert, 1991; Vintulis & Šuba, 2010), de kerkuil (Schmidt, 2005; Roulin & Christe, 2013; Obuch et al., 2016; Sieradzki & Mikkola, 2020) en de ransuil (Boonman, 1996; Obuch, 2011; Sieradzki & Mikkola, 2020). Een andere predator is de bosmuis. Bosmuizen kunnen actief op zoek gaan naar overwinterende vleermuizen. Op plekken met hoge dichtheden vleermuizen kunnen zij een grote predatiedruk veroorzaken. Op deze manier wordt in Nederland een substantieel aantal meervleermuizen gedood, in sommige gevallen tot wel 70% van de lokale populatie (Haarsma & Kaal, 2016).
Meervleermuizen die hun eerste levensjaar overleven, worden gemiddeld vijf jaar oud, maar er zijn dieren waargenomen met een leeftijd van meer dan 20 jaar oud (Sluiter et al., 1971; Haarsma & Siepel, 2013).
Er zijn verschillende doodsoorzaken bekend die samenhangen met menselijke activiteiten: opsluiting of verdwalen in gebouwen, insluiting door (na-)isolatie- en/of renovatiewerkzaamheden, de sloop van verblijfplaatsen en indirecte vergiftiging door het eten van prooien die zijn blootgesteld aan bestrijdingsmiddelen. Daarnaast kunnen meervleermuizen bij het oversteken van (spoor)wegen in aanvaring komen met verkeer.
Meervleermuizen kunnen ook in aanvaring komen met de rotorbladen van windturbines (Göttsche & Göbel, 2007). Bij windturbines die in bedrijf zijn, sterven vleermuizen hoofdzakelijk door barotrauma in plaats van directe aanvaringen. Barotrauma verwijst naar verwondingen die veroorzaakt worden door abrupte veranderingen in luchtdruk. Op dit moment is echter nog onbekend hoe groot deze risico’s zijn (zie bijlage 2).
Migratie is de seizoensgebonden beweging tussen delen van het leefgebied. De meervleermuis wordt gezien als een migrant die over grote afstanden (een aantal honderd kilometer) kan migreren (Steffens et al., 2004; Hutterer et al., 2005; Haarsma et al., 2019). Ze doen dit echter niet allemaal. Aangenomen wordt dat slechts een deel van de dieren die in de actieve periode in Nederland aanwezig zijn, migreert (Haarsma et al., 2019). In sommige regio’s zullen ze in lokale winterverblijfplaatsen overwinteren, terwijl in andere regio’s de dieren vooral migreren. Deze dieren migreren voornamelijk naar het oosten en zuiden en kunnen daarbij grote afstanden afleggen. Een deel van de migrerende dieren overwintert niet in Nederland. De noodzaak voor migratie wordt naar verwachting vooral bepaald door de geografische ligging van geschikte winterverblijfplaatsen.
De actieve en niet-actieve periode gaan geleidelijk in elkaar over. Niet alle dieren en/of kolonies volgen hetzelfde seizoensverloop. Dat zorgt ervoor dat de migratieperiode zeer diffuus is. De start en duur van de migratieperiode(s) op een bepaalde plek is onder andere afhankelijk van de locatie van het startpunt (verblijfplaatsen) en van lokale weer- en klimatologische omstandigheden. Vooralsnog is echter onvoldoende duidelijk welke invloed de weersomstandigheden hebben op de migratie en hoe groot deze invloed is (zie bijlage 2).
Er worden regionale verschillen in migratie waargenomen. Over het algemeen komt de migratie in het noorden en westen van Nederland eerder op gang dan in het oosten en zuiden van het land. Aangenomen wordt dat meervleermuizen uit het noorden van Nederland vaak een grotere afstand moeten overbruggen naar hun winterverblijfplaatsen, waardoor ze eerder moeten vertrekken en waardoor de migratieactiviteit langer kan duren.
Al vanaf begin juli kunnen de eerste migrerende dieren worden waargenomen die zich naar de overwinteringsgebieden begeven. Vanaf half februari kunnen de eerste dieren worden waargenomen die zich naar de gebieden begeven waar ze hun jongen krijgen en grootbrengen.
Meervleermuizen kunnen de gehele nacht migreren. Hun migratieactiviteit lijkt slechts beperkt afhankelijk te zijn van specifieke momenten gedurende de nacht. Een duidelijke piek in migratieactiviteit is waarneembaar tussen twee uur na zonsondergang en twee uur voor zonsopkomt. Dit betekent echter niet dat er voor en na deze periode geen migratieactiviteit kan plaatsvinden.
Dispersie is de ongerichte verspreiding of het uitzwerven van een individu of groepen op zoek naar een nieuwe vestigingsplaats. Vaak betreft het jonge dieren (<2 jaar) die, als ze zelfstandig zijn geworden, op zoek gaan naar een nieuw leefgebied, maar dispersie kan ook optreden bij volwassen dieren.
Jonge mannen zullen na hun eerste winter niet meer terugkeren naar de kraamverblijfplaatsen waar ze zijn geboren. Anekdotische waarnemingen laten zien dat ze zich bij mannenkolonies voegen. Dit kan een lokale mannenkolonie zijn, maar ook kolonies op grote afstand van de plek waar ze geboren zijn. Zo zijn er waarnemingen gedaan van jonge mannen uit Nederland die naar Duitsland vertrekken om zich daar bij mannenkolonies te voegen.
Over de dispersie van jonge en volwassen vrouwen is nog niet veel bekend. Volwassen vrouwen zijn zeer honkvast waardoor er naar verwachting nauwelijks sprake is van dispersie. Verondersteld wordt echter dat ook vrouwen, met name jonge dieren, in sommige gevallen op zoek gaan naar een nieuwe vestigingsplaats.
Vleermuizen zijn door hun leefwijze op bepaalde momenten in het jaar gevoelig voor specifieke veranderingen in hun omgeving. Op die momenten kunnen ze zich minder makkelijk en minder snel aanpassen en zijn ze gevoeliger voor verstoring.
De mate van gevoeligheid van de meervleermuis is niet altijd constant en onder andere afhankelijk van hun leefwijze en de seizoensgebonden periodes die daaruit volgen, zoals bijvoorbeeld de kraam- en winterrustperiode (zie figuur 1.4). Hieronder is een uiteenzetting gedaan van die belangrijke seizoensgebonden periodes. Daarbij dient onderscheid gemaakt te worden tussen volwassen mannen, volwassen vrouwen en jongen (zie tabel 1.1).
Dit is het moment waarop meervleermuizen in diepe torpor (kunnen) zijn. Ze reageren dan zeer traag of niet op verstoring, waardoor ze niet of nauwelijks in staat zijn om zich te verplaatsen of te vluchten. Verstoring kan er ook voor zorgen dat dieren uit diepe torpor komen. Hierbij warmen ze weer op en verbruiken ze extra energie, die ze nodig hebben om de winterperiode goed door te komen. Meervleermuizen met een beperkte energievoorraad kunnen moeite hebben om deze periode te overbruggen. Daarnaast hebben de vrouwen na de winterrust-periode energie nodig voor een succesvolle zwangerschap. Eén uur wakker kan gelijk staan aan de energie die nodig is voor 20 dagen diepe torpor (Thomas et al., 1990). Dieren die uit diepe torpor wakker worden, kunnen een trigger zijn voor andere dieren om ook te ontwaken. Mannetjes die wakker worden, kunnen bijvoorbeeld actief op zoek gaan naar andere dieren om ze wakker te maken. Zo kan één wakker dier een hele winterpopulatie laten ontwaken. Dieren in grondgedekte winterverblijfplaatsen zijn gevoelig voor verstoring, bijvoorbeeld door betreding van mensen of door veranderingen in het (micro)klimaat. Winterverblijfplaatsen die verstoord worden, laten een negatieve populatietrend zien (Kervyn et al., 2009; Haarsma, 2011b; Lutsar, 2020). Meervleermuizen blijken specifieke plekken in winterverblijfplaatsen actief te vermijden als deze verstoord worden door de aanwezigheid van mensen (Haemers et al. 2015).
Dit is de periode dat vrouwen zwanger zijn of afhankelijke jongen hebben. In deze periode gaan meervleermuizen alleen in dagelijkse torpor. Gedurende de kraamperiode bevinden de vrouwen zich in relatief grote groepen in de kraamverblijfplaatsen. Eventuele verstoring gedurende deze periode kan leiden tot het achterlaten van jongen of tot miskramen. Verstoring kost energie, die niet ten goede komt voor de ontwikkeling van een jong. Hierdoor kan de groei van jongen vertraagd worden waardoor ze later in het jaar worden geboren en daardoor een lagere overlevingskans hebben. Jonge meervleermuizen die achtergelaten worden, sterven over het algemeen, omdat ze niet of niet zomaar kunnen vluchten.
De overgangsperiode in het najaar begint eind juni/begin juli en duurt tot eind oktober. In deze periode vinden de meeste paringen plaats en verhuizen meervleermuizen naar hun winternetwerk. Daar maken ze zich klaar voor de winterrust. In deze periode kunnen de dieren ook al in diepe torpor gaan. Of en wanneer dieren dat doen, hangt onder andere af van de conditie van het individu. Eventuele verstoring gedurende de overgangsperiode leidt tot energieverlies op een moment waarbij ze juist zoveel mogelijk energie moeten opslaan en sparen voor de winterrust. Dit doen ze in een periode waarin het voedselaanbod afneemt. Vlak voor de winterrustperiode is het aanbod aan insecten laag. Hierdoor kunnen de dieren bij verstoring hun vetreserves niet voldoende aanvullen. Meervleermuizen met te lage vetreserves hebben onvoldoende energie opgeslagen om de winterperiode goed te kunnen overbruggen. Verstoring in de paarperiode kan ervoor zorgen dat er stagnatie ontstaat in de toestroom naar een winterverblijfplaats. Er is dan ook een duidelijke relatie tussen verstoring in de paartijd en een afname van de winterpopulatie (Noort et.al., 2009).
De overgangsperiode in het voorjaar begint vanaf half februari wanneer de dieren uit winterrust komen. Eventuele verstoring gedurende deze overgangsperiode leidt tot energieverlies op een moment waarbij de dieren al weinig vetreserves hebben en op krachten moeten komen na de winterrust. Verstoring van vrouwen kan er bovendien voor zorgen dat ze niet zwanger worden, waardoor ze geen jong krijgen.
De mate van gevoeligheid van de vrouwen neemt af na de kraamperiode, vanaf augustus, en is het laagst halverwege september. Op dat moment heeft verstoring van volwassen vrouwen de minste negatieve effecten, omdat de kraamperiode voorbij is en er nog voldoende tijd is tot de winterrustperiode. Vanaf halverwege september neemt de mate van gevoeligheid echter weer toe, naarmate de winterrustperiode dichterbij komt (zie tabel 1.1).
De mate van gevoeligheid van de mannen neemt af na de winterrustperiode, vanaf eind april, en is het laagst in de periode mei tot halverwege juli. In deze periode heeft verstoring van volwassen mannen de minste negatieve effecten, omdat de paarperiode nog niet begonnen is en omdat er nog voldoende tijd is tot de winterrust. Vanaf half juli neemt de mate van gevoeligheid weer toe vanwege de paarperiode die opgevolgd wordt door de winterrust (zie tabel 1.1).
De mate van gevoeligheid van jonge dieren is het gehele jaar hoog, vanaf de geboorte tot aan het spenen , en daarna tijdens de overgang naar de winterrust en de winterrustperiode zelf (zie tabel 1.1).
Tabel 1.1: Een schematische weergave van de mate van gevoeligheid van volwassen en jonge meervleermuizen door het jaar heen. De mate van gevoeligheid is afhankelijk van hun leefwijze en de seizoensgebonden periodes die daaruit volgen. De start en duur van deze periodes is onder andere afhankelijk van lokale weer- en klimatologische omstandigheden.| Jan | Feb | Mrt | Apr | Mei | Jun | Jul | Aug | Sep | Okt | Nov | Dec | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Vrouwen (sub)adult | ||||||||||||
| Mannen (sub)adult | ||||||||||||
| Jongen |
De meervleermuis jaagt voornamelijk op prooien die dicht op het wateroppervlak vliegen en op prooien die zich op het wateroppervlak begeven. Ze vliegen tijdens jachtvluchten boven water op een hoogte van 10 tot 60 cm boven het oppervlak (Baagøe, 1987; Britton et al., 1997; van de Sijpe, 2008). Dit is echter niet de enige plek waar meervleermuizen foerageren. Ongeveer een kwart van de tijd doen ze dit boven het land, bijvoorbeeld boven weiden, rietlanden of langs bosranden (Hörn, 2012; Christensen, 2021; Haarsma et al., 2023). Ook kunnen meervleermuizen prooien hoger in de lucht vangen. Met snelle zoekvluchten lokaliseren ze prooien in de lucht om ze vervolgens met een gerichte vlucht te vangen. Deze foerageerstrategie passen ze vooral toe om op grote(re) prooien zoals nachtvlinders te jagen (van de Sijpe & Holsbeek, 2007). Zowel de prooien die dichtbij of van het wateroppervlak worden gevangen als de prooien die uit de lucht worden gepakt, worden gevangen met het vleugelmembraam of met de grote poten.
Meervleermuizen vangen voornamelijk verschillende soorten dansmuggen (Britton et al., 1997; Sommer & Sommer, 1997) en nachtvlinders. Andere, vaak gevangen prooien zijn drekvliegen, mestkevers, waterkevers en schietmotten. Zwangere vrouwen zijn afhankelijker van kleine prooidieren zoals dansmuggen en de poppen daarvan (Haarsma et al., 2023). De hypothese is dat deze kleine prooidieren makkelijker te pakken zijn voor zwangere vrouwen, die door hun toegenomen gewicht en omvang minder wendbaar zijn.
Goed functionerende verblijfplaatsen zijn niet het enige belangrijke element van het leefgebied van de meervleermuis. Ook andere elementen, waaronder foerageergebied en vliegroutes , zijn essentieel voor het voortbestaan van een populatie. De samenhang van al deze elementen wordt ook wel de functionele leefomgeving genoemd. Omdat meervleermuizen in sommige gevallen tijdens de migratie lange afstanden afleggen (zie paragraaf 1.2.5), beslaat de functionele leefomgeving een groot gebied in vergelijking met sommige andere vleermuissoorten, zoals bijvoorbeeld de gewone dwergvleermuis.
De functionele leefomgeving is het gehele netwerk van verblijfplaatsen, foerageergebieden, vliegroutes en migratieroutes die een meervleermuis nodig heeft om te overleven en zich voort te planten. Welke elementen er binnen dat netwerk vallen en waar de grenzen van een netwerk liggen, hangt af van het perspectief waarmee men naar een bepaalde groep meervleermuizen kijkt en of er gekeken wordt naar de gebieden waar ze overwinteren of naar de gebieden waar ze hun jongen krijgen en grootbrengen. Zo kan men zich bijvoorbeeld richten op een lokale populatie, een aantal kolonies van die populatie of één specifieke kolonie. Daarvan kan vervolgens gekeken worden naar het winternetwerk (zie paragraaf 1.5.1) of het zomernetwerk (zie paragraaf 1.5.2). Voor al deze verschillende netwerken die onderscheiden kunnen worden, geldt dat ze als Matroesjka-poppen in elkaar vallen, van groot naar klein. De verschillende netwerken kunnen daarom niet los van elkaar worden gezien.
In de volgende paragrafen worden het winternetwerk (paragraaf 1.5.1), het zomernetwerk (paragraaf 1.5.2), het netwerk aan verblijfplaatsen (paragraaf 1.5.3), de leefgebieden (paragraaf 1.5.4), de typen verblijfplaatsen (paragraaf 1.5.5), de vliegroutes (paragraaf 1.5.6), de foerageergebieden (paragraaf 1.5.7) en de migratieroutes (paragraaf 1.5.8) nader toegelicht.
Een populatie meervleermuizen, zoals de West-Europese populatie, heeft een aantal gebieden waar ze overwinteren. Deze gebieden bestaan uit een netwerk van verblijfplaatsen en worden daarom het winternetwerk genoemd.
Een winternetwerk bestaat uit ten minste één vorstvrije winterverblijfplaats, zoals bijvoorbeeld een grondgedekte bunker of een mergelgroeve, met daaromheen een netwerk aan andere winterverblijfplaatsen met een grote diversiteit die niet altijd vorstvrij zijn. Deze verblijfplaatsen worden ook wel wintersatellieten genoemd. Wintersatellieten kunnen bijvoorbeeld voorkomen in allerlei soorten gebouwen, waaronder woningen (zowel bewoonde als onbewoonde), gemalen en elektriciteitshuisjes, maar ook in andere bouwwerken, zoals bruggen, sluizen, stadsmuren, meerpalen en schoorstenen. Dieren kunnen tussen de vorstvrije winterverblijfplaats en de wintersatellieten wisselen.
Het gebruik van verschillende verblijfplaatsen in de winterrustperiode heeft mogelijk te maken met het paren en bijbehorend territoriaal gedrag. Er kunnen echter verblijfplaatsen zijn die enkel door mannen of vrouwen worden gebruikt, al zijn de meeste naar verwachting gemengd. De vorstvrije winterverblijfplaatsen en de wintersatellieten zijn via vliegroutes met elkaar en met foerageergebieden verbonden. Meervleermuizen die in het winternetwerk aanwezig zijn, zullen ook nog gaan jagen, zeker in de overgangsperiodes van en naar de winterrust maar ook nog in het begin en aan het eind van de winterrustperiode. Vanwege de koppeling tussen paren en overwinteren is de kwaliteit van de foerageergebieden in het winternetwerk belangrijk voor de functionaliteit van het hele netwerk. Dit komt omdat de dieren in de paarperiode extra energie kwijt zijn aan het paren, terwijl ze ook energiereserves moeten opbouwen voor de winterrustperiode.
Winternetwerken hebben een grote aantrekkingskracht op dieren uit een heel groot gebied daaromheen. Dieren uit verschillende kolonies komen in de winternetwerken samen. In de winternetwerken vinden mogelijk uitwisselingen van individuen tussen kolonies plaats. Of dat daadwerkelijk gebeurt en hoeveel is op dit moment nog onbekend. Onderzoek laat echter wel zien dat dieren uit één en dezelfde kolonie naar verschillende winternetwerken kunnen gaan (ongepubliceerde onderzoeksdata Anne-Jifke Haarsma). Een winternetwerk is via een netwerk aan migratieroutes verbonden met een of meerdere zomernetwerken.
Voor zover bekend vliegen vrouwen over het algemeen elk jaar heen en weer tussen de winter- en zomernetwerken. Bij de mannen vliegt slechts een deel elk jaar heen en weer. Een ander deel blijft jaarrond in hetzelfde gebied. Voor hen is er geen onderscheid te maken tussen een winter- en zomernetwerk.
Samenvattend bestaat een winternetwerk uit:
De leefgebieden waar meervleermuizen de actieve periode doorbrengen bestaan ook uit een netwerk. Dit wordt het zomernetwerk genoemd. Vanwege de gescheiden leefwijze van de mannen en vrouwen gedurende de kraamperiode (zie paragraaf 1.2.1), kunnen twee verschillende netwerken worden onderscheiden; het netwerk van een kraamkolonie en het netwerk van een mannenkolonie.
Samenvattend bestaat een zomernetwerk uit:
Doordat de habitateisen van vrouwen verschillen van die van de mannen, kunnen de gebieden waar vrouwen hun jongen krijgen en grootbrengen er heel anders uitzien dan de gebieden waar de mannen deze periode doorbrengen. Kraamkolonies lijken namelijk een voorkeur te hebben voor veengrond terwijl mannenkolonies meer op zandgrond te vinden zijn (Haarsma et al., 2023). Er is echter ook regelmatig sprake van overlap tussen deze gebieden en er zijn ook regio’s waar mannen en vrouwen gezamenlijk voorkomen.
Het netwerk van een kraamkolonie bestaat uit één of enkele kraamverblijfplaatsen met daaromheen vaak allerlei verschillende kraamsatellieten (zie paragraaf 1.5.3). Die verblijfplaatsen zijn via vliegroutes met elkaar en met foerageergebieden verbonden.
Kraamkolonies zijn zeer trouw aan hun eigen netwerk. Tijdens de kraamperiode leven ze over het algemeen gescheiden van elkaar, en is uitwisseling van dieren tussen kolonies zeldzaam. Buiten de kraamperiode vindt deze uitwisseling wel plaats (Haarsma 2003a; Haarsma, 2011a).
Het netwerk van een mannenkolonie bestaat alleen uit satellietverblijfplaatsen. Deze zijn met vliegroutes met elkaar en met foerageergebieden verbonden. In de satellietverblijfplaatsen verblijven ze solitair of in groepen tot enkele tientallen dieren. Mannenkolonies zijn meestal in de periferie van de kraamkolonies aanwezig. Het kan ook voorkomen dat een mannenkolonie een volledig eigen gebied gebruikt. Bijvoorbeeld een gebied dat minder optimaal is als foerageergebied voor een kraamkolonie of een gebied waar geen geschikte kraamverblijfplaatsen aanwezig zijn.
Het aantal verblijfplaatsen dat door kraam- en mannenkolonies gebruikt wordt, kan behoorlijk verschillen (zie tabel 1.2).
Tabel 1.2: Het gemiddelde, minimum en maximum aantal verblijfplaatsen van een kraamkolonie en van een mannenkolonie (bron: van Horssen & Haarsma 2025).| Gemiddeld | Minimum | Maximum | Gebaseerd op N kolonies | |
|---|---|---|---|---|
| Kraamkolonie | 4,62 | 1 | 17 | 85 |
| Mannenkolonie | 1,53 | 1 | 12 | 75 |
Het netwerk aan verblijfplaatsen van een kraamkolonie bestaat gemiddeld gezien uit 1,54 kraamverblijfplaatsen en 3,27 kraamsatellieten (zie tabel 1.3).
Tabel 1.3: Het gemiddelde aantal kraamverblijfplaatsen en kraamsatellieten dat gebruikt wordt door een kraamkolonie meervleermuizen, gebaseerd op onderzoek naar 85 kraamkolonies (bron: van Horssen & Haarsma 2025).| Gemiddeld en mediaan | Minimum | Maximum | |
|---|---|---|---|
| Kraamverblijfplaatsen | 1,54 | 1 | 1 | 6 |
| Kraamsatellieten | 3,27 | 2 | 0 | 15 |
Kolonies kunnen vaak wisselen tussen afzonderlijke verblijfplaatsen (zie figuur 1.5). De manier waarop dit gebeurt, kan van kolonie tot kolonie verschillen. Soms splitsen kolonies zich op in twee of meerdere groepen die tegelijk meerdere verblijfplaatsen naast elkaar gebruiken om vervolgens weer samen te komen in één verblijfplaats (fission-fusion). Aangenomen wordt dat alle verblijfplaatsen die door een kolonie gebruikt worden, essentieel zijn voor het voortbestaan ervan.
Sommige kolonies zijn zeer honkvast. De dieren die er onderdeel van zijn, verhuizen niet of nauwelijks. Er zijn echter ook kolonies waarvan de dieren elke paar dagen van verblijfplaats wisselen. Vermoed wordt dat dit te maken heeft met de mate van optimaal functioneren van een verblijfplaats. Het microklimaat en andere factoren, zoals bijvoorbeeld de aanwezigheid van parasieten, kan een grote invloed hebben op de functionaliteit van een verblijfplaats (zie paragraaf 4.4.1).
Figuur 1.5: Schematische weergave van het netwerk aan verblijfplaatsen van kraamkolonies (oranje) en mannenkolonies (blauw). Netwerk A: een netwerk van een kraamkolonie dat bestaat uit drie kraamverblijfplaatsen en vijf kraamsatellieten. Netwerk B: een netwerk van een kraamkolonie dat bestaat uit één kraamverblijfplaats en drie kraamsatellieten. Netwerk C: een netwerk van een mannenkolonie dat bestaat uit drie grote satellietverblijfplaatsen en 13 kleine satellietverblijfplaatsen. Netwerk D: een netwerk van een mannenkolonie dat bestaat uit drie gelijkwaardige kleine satellietverblijfplaatsen (bron: van Horssen & Haarsma, 2025).
Stabiele kraamkolonies (zoals in figuur 1.5: B) die niet opsplitsen, lijken beter in staat tot groei in vergelijking met minder stabiele kraamkolonies (zoals in figuur 1.5: A), die vaker splitsen en waarvan de dieren vaker verhuizen. Vooralsnog is onbekend of dit ook voor mannenkolonies geldt. In Nederland zijn te weinig grote mannenkolonies bekend om dit te kunnen achterhalen.
Het aantal stabiele kraamkolonies in Nederland lijkt af te nemen. De gemiddelde groepsgrootte is tussen 1994 en 2021 afgenomen van 226 naar 102 dieren (Janssen & Haarsma, 2023; Haarsma, 2024). Naar verwachting wordt deze afname vooral veroorzaakt doordat de functionaliteit van kraamverblijfplaatsen negatief wordt beïnvloed, of zelfs verdwijnt, als gevolg van na-isolatie en/of renovatie van de gebouwen waarin ze zich bevinden. Ook wordt waargenomen dat de verhuisfrequentie toeneemt als de functionaliteit van de verblijfplaatsen afneemt.
Kolonies meervleermuizen leven in de actieve periode in een leefgebied waarin verblijfplaatsen, foerageergebieden en de vliegroutes die deze elementen aan elkaar verbinden, aanwezig zijn. Deze leefgebieden overlappen meestal niet, of alleen beperkt, met de leefgebieden van naburige kolonies.
Leefgebieden van kolonies kunnen zeer wisselende afmetingen hebben. De afmetingen van een leefgebied zijn onder andere afhankelijk van de aanwezigheid van voldoende foerageergebieden en de kwaliteit daarvan. In een landschap met foerageergebieden van een hoge kwaliteit (o.a. grote beschikbaarheid en diversiteit van prooidieren) zijn de leefgebieden vaak kleiner.
Gedurende het jaar gebruiken meervleermuizen, afhankelijk van sekse en de periode in het jaar, verschillende typen verblijfplaatsen om in te rusten, om de jongen in groot te brengen, om in te paren en om in te overwinteren. Deze voortplantingsplaatsen en rustplaatsen zijn te typeren als kraamverblijfplaatsen, satellietverblijfplaatsen (kraamsatellieten en satellietverblijfplaatsen van mannenkolonies) en winterverblijfplaatsen (vorstvrije winterverblijfplaatsen en wintersatellieten). Een specifieke verblijfplaats kan meerdere functies hebben. Ook kunnen meerdere verblijfplaatsen gezamenlijk een specifieke functie vervullen, zoals bijvoorbeeld een situatie waarbij een kraamkolonie twee kraamverblijfplaatsen gebruikt. In de volgende alinea’s worden de verschillende typen verblijfplaatsen nader toegelicht.
De kraamverblijfplaatsen worden doorgaans van maart tot augustus als zodanig gebruikt. Afhankelijk van het seizoensverloop, de geografische ligging en de functionaliteit van de verblijfplaats, kunnen dieren van een kraamkolonie echter ook tot eind oktober gebruik blijven maken van de verblijfplaats (zie paragraaf 1.2.1). Meervleermuizen zijn zeer trouw aan hun kraamverblijfplaatsen. Er zijn kraamkolonies bekend die al meer dan 50 jaar gebruik maken van dezelfde locatie (Haarsma, 2011a).
Kraamkolonies van meervleermuizen houden van relatief warme verblijfplaatsen (Kapteyn, 1995). Daarom zijn kraamverblijfplaatsen vaak aanwezig op plekken die overdag warmte van de zon opslaan en deze ’s nachts lang vasthouden (Kapteyn, 1995; Haarsma, 2011a). Soms worden kraamverblijfplaatsen gevonden op plekken die verwarmd worden door andere, niet altijd direct waarneembare of herkenbare (latente) warmtebronnen zoals warmte afkomstig van een cv-ketel (Haarsma & Janssen, 2002). Uit metingen die in een aantal (>20) kraamverblijfplaatsen uitgevoerd zijn, blijkt dat kraamverblijfplaatsen op ieder willekeurig moment in de kraamperiode zowel koele plekken als warme plekken bevatten. Met andere woorden, ze beschikken over een temperatuurgradiënt. Ook blijkt uit de metingen dat kraamverblijfplaatsen nooit in hun geheel te warm (≥40 °C) of koud (≤8 °C) worden.
Vanwege de voorkeur voor relatief warme plekken en de behoefte aan het zelf reguleren van het verbruik van energie, zijn kraamkolonies gevoelig voor activiteiten die een effect hebben op het interne (micro)klimaat van verblijfplaatsen. Het plaatsen van zonnepanelen of het aanbrengen van dak- of gevelisolatie zorgt ervoor dat een verblijfplaats minder warmte van de zon of een andere (latente) warmtebron ontvangt en daardoor minder of in het ergste geval niet meer geschikt is als kraamverblijfplaats. Of de klimatologische omstandigheden van een ruimte geschikt zijn voor een kraamverblijfplaats is voor een groot deel afhankelijk van het object waarin de ruimte aanwezig is en van de specifieke locatie van de ruimte in dat object. In paragraaf 4.4.1 wordt toegelicht welke factoren er allemaal van invloed (kunnen) zijn.
Kraamkolonies kunnen veel verschillende soorten gebouwen als verblijfplaats gebruiken, mits deze veel variatie in microklimaten hebben (gradiënten in temperatuur en vochtigheid) die langzaam op de buitenlucht reageren (stabiliteit). Grote ruimtes, zoals bijvoorbeeld de spouwmuren en het dakbeschot van een heel woonblok, hebben over het algemeen veel variatie in microklimaten. Dat maakt dat kraamverblijfplaatsen vaak in dit soort gebouwen met grote ruimtes te vinden zijn. Grote ruimtes met een stabiel klimaat en veel variatie in microklimaten stellen de dieren van een kraamkolonie in staat om op ieder moment een specifieke locaties op te zoeken met een bepaalde temperatuur die past bij de actuele behoefte (Bochove, 2007; van Horssen et al, 2026).
Kraamverblijfplaatsen worden onder andere gevonden in het dakbeschot, onder dakpannen (Göttsche, 2006; Haarsma, 2011a) en onder platte daken (Mundt, 1999; Haarsma, 2011a). Ook worden kraamverblijfplaatsen gevonden op zolders van huizen (Ciechanowski et al., 2007; Estók & Tamás, 2008; Mundt et al., 2010; Rachwald & Fuszara, 2015; Vlaschenko et al., 2016; Vorobei et al., 2021; Shpak et al., 2022) en kerken (Il’in et al., 2003; Ciechanowski et al., 2007; Haarsma, 2011a; Pētersons & Vintulis, 2020) en in spouwmuren (Haarsma, 2011a). Ook zijn er situaties bekend van kraamkolonies die gebruik maken van de ruimte tussen een zoldervloer en het plafond van de kamer daaronder (J. Prescher, persoonlijke communicatie, 20 september 2025). Figuur 1.6 geeft een voorbeeld van een woning die door een kraamkolonie meervleermuizen gebruikt wordt.
Figuur 1.6: Voorbeeld van een woning die door een kraamkolonie meervleermuizen gebruikt wordt. De meervleermuizen gebruiken de ruimte onder de dakpannen, het plat dak en de spouwmuur. Met de pijlen worden de verschillende in-/uitvliegopening in de gevels en in en rond het dak weergegeven (bron: Peter Twisk).
Satellietverblijfplaatsen worden over het algemeen gedurende de gehele actieve periode regelmatig gebruikt. Dit geldt zowel voor kraamsatellieten (zie paragraaf 1.2.1) als voor de satellietverblijfplaatsen van mannenkolonies (zie paragraaf 1.2.2). Vanaf half augustus neemt het gebruik ervan af en kunnen ze verlaten worden. Het moment waarop individuen de satellietverblijfplaatsen daadwerkelijk verlaten, is onder andere afhankelijk van het seizoensverloop, de buitentemperatuur en snelheid waarmee de buitentemperatuur het klimaat van de verblijfplaats beïnvloedt. Verblijfplaatsen met een stabiel klimaat kunnen vaak langer gebruikt worden, zelfs tot in de winterrustperiode.
Kraamsatellieten lijken vaak op de verblijfplaatsen van kraamkolonies (Haarsma, 2002; Vlaschenko et al., 2016; Godlevske et al., 2022). Het onderscheid tussen een kraamverblijfplaats en een kraamsatelliet is daardoor vaak in de praktijk lastig te bepalen.
Mannenkolonies kunnen ook heel andere soorten verblijfplaatsen gebruiken als satellietverblijfplaats, waaronder ondergrondse of grondgedekte verblijfplaatsen (Šuba et al., 2008; Haarsma, et al., 2019), vleermuiskasten (Schmidt, 1998; Boshamer & Lina, 1999, Grimmberger, 2002; Göttsche & Gloza-Rausch, 2010; Baranauskas, 2010), meerpalen en boomholtes (Haarsma, 2002; Il’in et al., 2003; Baagøe, 2007; Ciechanowski et al., 2007; Hörn, 2012; Godlevska et al., 2022). Vooralsnog is het gebruik van boomholtes alleen uit het buitenland bekend; of dit ook in Nederland voorkomt, is onbekend.
Het functioneren van satellietverblijfplaatsen is in vergelijking met een hoogwaardige verblijfplaats zoals een kraamverblijfplaats, minder afhankelijk van temperatuurgradiënten en hoe het klimaat van de verblijfplaats op de buitenlucht reageert. Dat maakt dat een ruimte die geschikt is als kraamverblijfplaats in veel gevallen ook geschikt is als satellietverblijfplaats. Andersom geldt dat daarentegen niet altijd. Een satellietverblijfplaats kan bijvoorbeeld door het materiaal van het object waarin deze aanwezig is, snel reageren op de buitentemperatuur en snel afkoelen waardoor het klimaat niet geschikt is als kraamverblijfplaats.
Wat betreft het gebruik van satellietverblijfplaatsen is de meervleermuis een opportunistische soort, die in veel verschillende soorten ruimtes kan verblijven. Dit geldt voor satellietverblijfplaatsen van mannen(kolonies) en kan in sommige gevallen ook gelden voor kraamsatellieten.
De vorstvrije winterverblijfplaatsen en wintersatellieten worden doorgaans vanaf half augustus tot eind maart bewoond. Afhankelijk van het seizoensverloop kan deze periode eerder of later beginnen.
Op dit moment is nog onvoldoende duidelijk hoe en waar de meeste meervleermuizen die in de actieve periode in Nederland aanwezig zijn, overwinteren (zie bijlage 2). In de winter wordt tijdens tellingen slechts 5% van de Europese populatie teruggevonden (Limpens et al., 1999; Haarsma, 2011a; Pētersons & Vintulis, 2020). Als meervleermuizen in de winter teruggevonden worden dan gaat het in veel gevallen slechts om kleine aantallen. Het aantal overwinterende individuen dat op specifieke locaties wordt waargenomen, telt zelden meer dan 30 individuen (Masing & Buša, 1983; Masing, 1987; Ciechanowski et al., 2007; Wojtaszyn et al., 2014; Pētersons & Vintulis, 2020). De overwinterende meervleermuizen die wel teruggevonden worden, bevinden zich voornamelijk in verblijfplaatsen met een stabiel binnenklimaat. Vaak zijn dit grondgedekte of ondergrondse ruimtes zoals grotten, mergelgroeves, mijnen, kelders en bunkers. De temperatuur en de luchtvochtigheid van dit soort verblijfplaatsen reageert slechts langzaam op het buitenklimaat.
Meervleermuizen kunnen ook in bovengrondse ruimtes overwinteren, zoals in spouwmuren of in holle ruimtes onder daken van huizen of kerken (Haarsma, 2023). Ze kunnen bijvoorbeeld achterblijven in kraam- of satellietverblijfplaatsen om daar te overwinteren. Anekdotische waarnemingen laten zien dat dit kan gebeuren in zowel een spouw als onder het dak (van Horssen et al., 2026). Het is niet bekend of meervleermuizen in grote dichtheden in bovengrondse objecten (kunnen) overwinteren. Overwinterende meervleermuizen worden ook in steile rotswanden, kliffen en in wanden van (steen)groeven gevonden (van Schaik et al., 2015; Vlaschenko & Naglov, 2005; Vlaschenko, 2014). Ook is overwintering in kerktorens bekend en kan overwintering in andere bovengrondse bouwwerken zoals bijvoorbeeld bruggen of viaducten niet worden uitgesloten. Vermoedelijk is het aantal meervleermuizen dat in gebouwen overwintert groter dan bekend.
Overwinterende meervleermuizen kunnen in gaten en spleten, hangend aan het plafond of aan de muren worden gevonden, maar ook liggend op uitstekende randen of zelfs op de grond (Daan, 1973; Gilson, 1978; Haarsma, 2011b). Vaak worden vooral spleten gebruikt, bijvoorbeeld spelen tussen balken en muren. Meervleermuizen zijn trouw aan hun winterverblijfplaatsen (Haarsma et al., 2019).
Uit temperatuurmetingen die in mergelgroeves en bunkers hebben plaatsgevonden, blijkt dat de temperatuur op de plekken in de mergelgroeves waar meervleermuizen overwinteren (15 december – 15 januari), varieert tussen de 0 en 12,5 °C. In diezelfde periode ligt het temperatuurbereik van de overwinterlocaties in bunkers tussen 2 en 12 °C (Haarsma et al., 2019). De gemiddeld temperatuur van de overwinterlocaties in de mergelgroeves is 6 °C. Overwinterlocaties in bunkers zijn met gemiddeld 8 °C wat warmer en wat minder stabiel dan die in de mergelgroeves (Haarsma et al., 2019). Doordat de temperatuur op verschillende plekken in deze objecten varieert, kunnen meervleermuizen een plek met de meest gunstige omstandigheden kiezen om te overwinteren.
In het najaar zwermen meervleermuizen bij winterverblijfplaatsen. Bij de zwermlocaties kunnen mannen en vrouwen van verschillende kolonies samenkomen om te zwermen en te paren (Andersen et al., 2019; Hutterer et al., 2005; Steffens et al., 2004). In de winterverblijfplaatsen vormen ze gemengde, harem-achtige groepen (Korn, 2008; Baagøe & Degn, 2009; Šuba, 2014; Haarsma et al., 2019) waarbinnen gepaard wordt. Deze groepen bestaan over het algemeen uit een volwassen mannetje met een aantal vrouwen en eventueel juveniele dieren. Dieren kunnen door de aantrekkende werking van zwermlocaties van grote afstanden afkomstig zijn. Migratieafstanden tot 340 kilometer tussen de winterverblijfplaatsen en de verblijfplaatsen die in de zomer gebruikt worden, zijn waargenomen (Fairon, 1967; Sluiter et al., 1971; Pinno, 1999; Haarsma et al., 2019). Anders dan bij sommige andere soorten vleermuizen, verblijven meervleermuizen in het najaar ook al regelmatig overdag in de winterverblijfplaatsen (Parsons et al., 2003; Šuba et al., 2011).
Goed functionerende vliegroutes zijn van groot belang voor de meervleermuis. De dieren zijn voor de verbinding van hun leefomgeving sterk afhankelijk van geleidende elementen die hen beschutting bieden en helpen bij het navigeren.
De meeste vliegroutes volgen lijnvormige waterlopen, zoals kanalen of rivieren. Meervleermuizen vliegen soms tot enkele kilometers over land, bijvoorbeeld langs een bomenrij, een helling van een dijk of langs ruige opgaande vegetatie zoals een houtwal (Ciechanowski et al., 2017). Ze zijn vaak afhankelijk van onderdoorgangen onder snel- en spoorwegen zoals bruggen, duikers en viaducten. Geschikte onderdoorgangen zijn belangrijk voor een veilige verbinding tussen verschillende delen van leefgebieden. Bij het ontbreken van geschikte onderdoorgangen, steken meervleermuizen vaak heel laagvliegend (tot 0,5 m hoog) de weg of spoorlijn over. Incidentele botsingen met auto’s (zie figuur 1.7) zijn bekend (Ciechanowski et al., 2007; Lesiński, 2007; Haarsma et al., 2019).
Figuur 1.7: Een meervleermuis die is aangereden door een auto (bron: Haarsma et al., 2019).
Een essentiële vliegroute is een vliegroute die onmisbaar is voor het functioneren van een verblijfplaats. Vliegroutes kunnen essentieel zijn voor een hele kolonie of voor een specifiek aantal dieren van een kolonie. Dit komt omdat dieren binnen een kolonie elk een eigen deel van het territorium van de kolonie kunnen gebruiken. Essentiële vliegroutes maken verplaatsingen tussen verblijfplaatsen en foerageergebieden mogelijk. Hierdoor heeft verstoring van de functionaliteit van een vliegroute direct een effect op de functionaliteit van verblijfplaatsen, zeker als er geen geschikte alternatieven in het lokale netwerk aanwezig zijn. Een onderbreking van een essentiële vliegroute kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat de bereikbaarheid van een foerageergebied afneemt en dat meervleermuizen daardoor moeten omvliegen. Hierdoor zijn ze meer energie kwijt en komen ze later aan, waardoor ze minder tijd hebben om te foerageren. Een onderbreking van een vliegroute kan er zelfs voor zorgen dat verblijfplaatsen of foerageergebieden helemaal niet meer bereikbaar zijn voor de dieren uit de bijbehorende kolonie. Meer informatie over het bepalen van het belang van een vliegroute is te vinden in paragraaf 3.5.2.
Een foerageergebied is een gebied waar meervleermuizen op prooidieren jagen. Ze foerageren voornamelijk boven grote, langzaam stromende of stilstaande zoete wateren, zoals bijvoorbeeld kanalen (>3,0 meter breed exclusief rietkraag), rivieren, meren, moerasgebieden of grote vijvers (Haarsma, 2023). Er zijn slechts enkele, zeldzame waarnemingen beschikbaar van meervleermuizen die boven brak water jagen in estuaria en nabij de Waddenzee, de Noordzee en de Oostzee (Dijkstra, 1997; Limpens et al., 1999; de Jong & Gylje, 2005; Ahlén et al., 2009).
Meervleermuizen brengen ongeveer 25 procent van de tijd waarin ze aan het foerageren zijn door boven terrestrische habitats zoals weilanden, rietvelden en bij bosranden (Hörn, 2012; Christensen, 2021; Haarsma et al., 2023). Uit zowel Nederland als Denemarken zijn er zichtwaarnemingen bekend van meervleermuizen die boven rietvegetatie jagen. Tijdens koude of winderige nachten zoeken de dieren meestal meer beschutte plekken op om te foerageren, bijvoorbeeld langs bosranden of nabij de oever van een kanaal.
Meervleermuizen kunnen tijdens foerageervluchten hoge snelheden halen. Ze zijn aanmerkelijk sneller dan bijvoorbeeld watervleermuizen, die op dezelfde wateren kunnen foerageren. Tijdens foerageervluchten worden bij meervleermuizen snelheden van 7 tot wel 40 km/h behaald (Baagøe, 1987; Britton et al., 1997). Vanwege hun hogere vliegsnelheid zijn de wateren waarboven ze foerageren relatief groot en vrij van obstakels (Haarsma, 2023). Als het windstil is, kunnen foeragerende meervleermuizen waargenomen worden op honderden meters van de oevers van grotere meren of rivieren. Dit betekent echter niet dat ze altijd in open gebieden ver weg van oevers of beschutting foerageren. Boven water foerageren ze vaak op windluwe plekken dicht bij oevers en/of langs rietvelden, waar insecten vaak overvloedig aanwezig zijn (Haarsma, 2023).
Meervleermuizen zijn erg trouw aan hun foerageergebieden en vliegroutes (Haarsma & Siepel, 2013). Foerageergebieden van kraamkolonies liggen meestal binnen 3,7 kilometer van de kraamverblijfplaats, al zijn ook grotere afstanden tot 11,7 kilometer waargenomen (Haarsma, 2023).
Een essentieel foerageergebied is een gebied dat cruciaal is voor de functionaliteit van een verblijfplaats. Dit kunnen ook foerageergebieden zijn die vooral in specifieke periodes in het jaar gebruikt worden, bijvoorbeeld in het vroege voorjaar of late najaar. Meer informatie over het bepalen van het belang van een foerageergebied is te vinden in paragraaf 3.5.3.
Migratieroutes van de meervleermuis volgen onder andere grote waterwegen en kustlijnen. Naast grote waterwegen lijken ze ook onbebouwde (natuur)gebieden te gebruiken, zoals de kust- en duingebieden. Alle op dit moment bekende migratieroutes worden weergegeven op de ‘koloniekaart meervleermuis’ van het vleermuisprotocol. Deze kaart is te vinden op de website van het van Netwerk Groene Bureaus (NGB) en op de website “Meer”vleermuis.nl.
Gedurende de migratieperiode in het voor- en najaar hebben meervleermuizen de neiging om zich in grote dichtheden te verzamelen rondom bepaalde lijnvormige elementen in het landschap zoals bijvoorbeeld de Afsluitdijk en de kustlijnen van het IJsselmeer, de Lek en de Nederrijn. De migratieactiviteit van meervleermuizen is echter lastig te onderscheiden van vliegroute-activiteit en vice versa. Dit komt onder andere omdat migratieactiviteit zeer diffuus en slecht voorspelbaar is.
De meervleermuis kent een Europese verspreiding, die loopt van Nederland naar het oosten, tot in Rusland (zie figuur 1.8). Deze verspreiding kent een semi-continu patroon en kenmerkt zich door gebieden met een hoge dichtheid afgewisseld met gebieden met een lage dichtheid. Op onderstaande kaart zijn verschillende, van elkaar gescheiden gebieden met een hoge dichtheid waar te nemen. Deze gebieden kunnen gezien worden als afzonderlijke populaties. Nederland behoort tot de West-Europese populatie (Haarsma et al., 2019). Deze populatie bestaat uit dieren uit Nederland, België, Noordwest-Frankrijk (tot in Calais) en West-Duitsland (Eifel-regio, Teutoburger Wald-regio en een groot deel van Niedersachsen).
Figuur 1.8: Verspreiding van de meervleermuis in Europa en Rusland. Met de kleuren lichtoranje, oranje en rood worden de dichtheden weergegeven; respectievelijk laag, middel en hoog. De West-Europese populatie is omcirkeld (bron: Anne-Jifke Haarsma).
De meervleermuis wordt in een groot deel van Nederland waargenomen, al zijn er grote verschillen in de hoeveelheid waarnemingen en aantallen. Meervleermuizen zijn sterk gebonden aan waterrijke gebieden. Daardoor zijn ze in minder waterrijke gebieden minder vaak en in kleinere aantallen aanwezig (zie figuur 1.9 en 1.10).
Figuur 1.9: Waarnemingen van de meervleermuis per atlasblok, een gebied ter grootte van 5 bij 5 km (bron: Nationale Databank Flora en Fauna, Verspreidingsatlas).
Figuur 1.10: Verspreiding van de meervleermuis in Nederland in de zomer (links) en winter (rechts). Met de kleuren licht oranje, oranje en rood worden de dichtheden weergeven; respectievelijk laag, middel en hoog (bron: Anne-Jifke Haarsma). De verspreiding in de winter is enkel gebaseerd op bekende grondgedekte overwinterlocaties, zoals de mergelgroeven.
Het aantal meervleermuizen in Nederland wordt geschat op 10.000 tot 15.000 dieren. De staat van instandhouding (SvI) van de soort is zeer ongunstig en de trend is negatief (Schmidt & Baptist, 2026). Meer informatie over de jaarlijkse trends van vleermuizen is te vinden in de ‘Trend van vleermuizen’ van het Compendium voor de Leefomgeving (CLO) en in Telganger, het digitale tijdschrift van Zodion (Zoogdieronderzoek Nederland).
In dit hoofdstuk wordt kort geschetst hoe de meervleermuis wettelijk beschermd is door het omgevingsrecht. Ook is aangegeven welke regels er gelden als de voorgenomen ruimtelijke activiteit een negatief effect heeft op de soort.
In paragraaf 2.2 is te lezen wat verboden schadelijke handelingen zijn, waarna in paragraaf 2.3 per verbodsbepaling voorbeelden worden gegeven van ruimtelijke activiteiten die deze bepalingen overtreden. In paragraaf 2.4 komt de verplichting voor het uitvoeren van onderzoek aan bod en in paragraaf 2.5 het kader voor vergunningverlening.
Het bepalen of de voorgenomen activiteiten tot een overtreding kunnen leiden volgens het omgevingsrecht, en wat het effect is van deze overtreding op de populatie, is maatwerk per project. Dit moet gebeuren door een deskundig ecologisch adviseur die hier aantoonbaar ervaring mee heeft (zie paragraaf 4.9).
Zoals beschreven in de inleiding van dit kennisdocument is de meervleermuis een beschermde soort onder de Omgevingswet. Deze bescherming heeft als doel om ervoor te zorgen dat de soort niet in haar voortbestaan wordt bedreigd. Om de meervleermuis te beschermen, verbiedt de Omgevingswet het uitvoeren van schadelijke handelingen die een negatief effect (kunnen) hebben op de meervleermuis. Deze verbodsbepalingen beschermen de soort tegen negatieve effecten van menselijk handelen, waaronder de gevolgen van het uitvoeren van ruimtelijke activiteiten, zoals bijvoorbeeld de sloop van een gebouw, het verlichten van ruimtes langs vliegroutes of foerageergebieden en de aanleg van infrastructuur.
De kennisdocumenten richten zich specifiek op deze ruimtelijke activiteiten. In de Omgevingswet worden activiteiten die mogelijk gevolgen hebben voor van nature in het wild levende dieren of planten aangeduid als flora- en fauna-activiteiten.
De verboden schadelijke handelingen die relevant zijn in het kader van ruimtelijke activiteiten staan in tabel 2.1. Alle activiteiten die direct of indirect leiden tot deze schadelijke handelingen zijn verboden. Voor dergelijke activiteiten is een omgevingsvergunning noodzakelijk.
Tabel 2.1: Voor de meervleermuis relevante verbodsbepalingen in het kader van ruimtelijke activiteiten. Bron: Artikel 11.46 Besluit activiteiten leefomgeving| Verboden schadelijke handelingen – meervleermuis |
|---|
| Opzettelijk doden of vangen |
| Opzettelijk verstoren |
| Beschadigen of vernielen van voortplantingsplaatsen of rustplaatsen |
In de meeste gevallen zijn de Gedeputeerde Staten van de provincies (met soms als uitvoerende tak de Omgevingsdienst) bevoegd om omgevingsvergunningen voor flora- en fauna-activiteiten te verlenen. In situaties waar nationale belangen aan de orde zijn, voert de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) de vergunningverlening uit (artikel 4.12, eerste en tweede lid, van het Omgevingsbesluit (Ob)). Voorbeelden van zulke situaties zijn het aanleggen of aanpassen van de hoofdinfrastructuur zoals snelwegen, hoofdspoor- en waterwegen, of de hoofdinfrastructuur die nodig is om gas en elektriciteit te transporteren (zie ook het Overzicht taken en rolverdeling bevoegdheden).
In deze paragraaf wordt aangegeven welke ruimtelijke activiteiten kunnen leiden tot het overtreden van de relevante verbodsbepalingen (zie tabel 2.1). Benadrukt wordt dat deze lijst met activiteiten niet uitputtend is. Te allen tijde geldt dat als er bij een activiteit een negatief effect niet uitgesloten kan worden, onderzocht moet worden of het mogelijk is om de activiteit anders te organiseren om zo het negatieve effect te voorkomen. Een effect voorkomen is altijd doeltreffender dan een effect compenseren. Dit is een onderdeel van de alternatievenafweging ten behoeve van het aanvragen van de vergunning. Daarnaast moet men in acht nemen dat de ene schadelijke handeling kan leiden tot een volgende schadelijke handeling. Zo kan verstoring in bepaalde situaties leiden tot doden. Hetzelfde geldt voor het vernielen of beschadigen van vaste rust- of verblijfplaatsen.
Vanuit de Omgevingswet geldt een verbod op het opzettelijk doden van meervleermuizen. Opzet omvat ook voorwaardelijk opzet (zie ook het juridisch kader behorende bij dit kennisdocument).
Bij onder andere de volgende activiteiten kunnen meervleermuizen gedood worden:
Daarnaast kan verstoring ertoe leiden dat dieren op een indirecte manier gedood worden. Verstoring kan er bijvoorbeeld toe leiden dat afhankelijke jongen verlaten worden of dat dieren gedwongen worden zich te verplaatsen op ongeschikte momenten. Voorbeelden van verstorende activiteiten worden in de volgende paragraaf behandeld.
Vanuit de Omgevingswet geldt een verbod op het opzettelijk verstoren van meervleermuizen. Verstoring kan worden veroorzaakt door direct fysiek contact met een dier (tactiele verstoring), maar ook door prikkels die niet op fysiek contact zijn gebaseerd (non-tactiele verstoring), zoals bijvoorbeeld lichtverstoring. Opzet omvat ook voorwaardelijk opzet (zie ook het juridisch kader behorende bij dit kennisdocument).
Bij onder andere de volgende activiteiten kunnen meervleermuizen verstoord worden:
Vanuit de Omgevingswet geldt een verbod op het beschadigen of vernielen van voortplantingsplaatsen of rustplaatsen van de meervleermuis. Onder andere de volgende activiteiten kunnen deze verblijfplaatsen van meervleermuizen (tijdelijk) beschadigen of vernielen:
Naast deze directe effecten, kunnen verblijfplaatsen hun functionaliteit verliezen doordat elementen die nodig zijn voor de functionaliteit, zoals foerageergebieden, vliegroutes en migratieroutes aangetast worden. Onder andere de volgende activiteiten kunnen ertoe leiden dat de functionaliteit van verblijfplaatsen negatief wordt beïnvloed:
Om te kunnen beoordelen of er verbodsbepalingen worden overtreden, is inzicht nodig in de aanwezigheid van de meervleermuis en van essentiële functies die bijdragen aan de ecologische draagkracht van meervleermuizen in specifieke gebieden. De Omgevingswet bepaalt dat iedereen die een (tijdelijke) activiteit uitvoert in het leefgebied van beschermde soorten, verplicht is onderzoek te doen naar de (potentiële) aanwezigheid van deze soorten en naar de effecten van de activiteit op de dieren en hun verblijfplaatsen. Dit is de zogeheten onderzoeksplicht. Welke onderzoeksmethodieken geschikt zijn om deze onderzoeksvraag te beantwoorden, staat beschreven in hoofdstuk 3.
De bevoegde gezagen (zie paragraaf 2.2) kunnen een vergunning verlenen voor één of meer van de verbodsbepalingen, als wordt voldaan aan de volgende drie voorwaarden voor een vergunning of vrijstelling (artikel 8.74k, Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl)).
Zie voor een nadere toelichting ook het juridisch kader dat bij de kennisdocumenten hoort.
Voorafgaand aan het uitvoeren van een ruimtelijke activiteit die meervleermuizen kan schaden, moet worden aangetoond dat er geen andere haalbare en voor de meervleermuis betere manier is om de activiteit uit te voeren. Hiervoor moeten alle mogelijke alternatieve locaties, werkwijzen, inrichtingen en planningen worden afgewogen. Het niet uitvoeren van de activiteit maakt ook altijd deel uit van deze analyse.
Om een vergunning te kunnen verkrijgen, moet worden aangetoond dat een ruimtelijke activiteit noodzakelijk is en er sprake is van een geldig wettelijk belang. De belangenafweging is het proces waarbij bevoegde gezagen beoordelen of een activiteit, die negatieve gevolgen heeft voor beschermde soorten, toegestaan mag worden. Dit gebeurt op basis van een zorgvuldige afweging van de belangen.
In artikel 8.74k, eerste lid, onder b van het Bkl zijn de belangen opgenomen die ten aanzien van de meervleermuis zwaarder wegen dan het beschermingsbelang waardoor het afgeven van een vergunning mogelijk is.
De derde voorwaarde om een vergunning te kunnen verkrijgen, is dat het effect van de activiteiten toelaatbaar moet zijn met oog op de staat van instandhouding van de soort. Vanuit de Omgevingswet dienen soorten een gunstige staat van instandhouding te behouden of moet deze hersteld worden. Als een omgevingsvergunning of een advies met instemming nodig is voor het uitvoeren van een activiteit, dan is het altijd noodzakelijk om inzicht te krijgen in het effect van die activiteit op de staat van instandhouding van de meervleermuis.
Bij het bepalen van de effecten van activiteiten op de lokale staat van instandhouding van de meervleermuis, is het noodzakelijk om ook de effecten van andere activiteiten in de omgeving te betrekken, tenzij uit de effectbeoordeling volgt dat de activiteiten geen enkel relevant effect hebben.
Het is belangrijk om stil te staan bij de (potentiële) cumulatie van effecten. Ruimtelijke activiteiten kunnen verschillende effecten hebben die elkaar versterken. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren bij de herontwikkeling van een groot gebied als er naast verblijfplaatsen ook essentiële vliegroutes naar foerageergebieden en verblijfplaatsen buiten het plangebied verloren gaan. Op deze manier kan de toegang tot foerageergebieden en verblijfplaatsen ook buiten het plangebied bemoeilijkt worden of zelfs helemaal verloren gaan.
Deze versterking kan ook optreden als de effecten van ruimtelijke activiteiten bovenop al bestaande effecten plaatsvinden. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren bij de aanleg van windturbines in of in de buurt van foerageergebieden of vlieg- en migratieroutes, als daar al windturbines in of in de buurt, aanwezig zijn. De kans op aanvaringsslachtoffers onder meervleermuizen wordt groter naarmate ze meer windturbines tegenkomen.
Bij alle activiteiten die een negatief effect (kunnen) hebben op de meervleermuis is het noodzakelijk om onderzoek te doen naar de aan- of afwezigheid van de soort en bijhorende functies. Hoeveel en welk onderzoek nodig is, hangt af van de grootte van het plangebied, welke functies (verblijfplaatsen, foerageergebieden en vlieg- en migratieroutes) kunnen worden verwacht en de te verwachte effecten als gevolg van de ruimtelijke activiteiten.
Het is belangrijk om goed te documenteren wanneer, hoe en door wie het onderzoek wordt uitgevoerd en wat de resultaten en interpretaties hiervan zijn. Geadviseerd wordt om al deze aspecten in een onderzoeksrapport vast te leggen. Dit rapport kan gebruikt worden bij een aanvraag voor een omgevingsvergunning flora- en fauna-activiteiten of advies met instemming. Daarnaast zorgt een onderzoeksrapport ervoor dat de resultaten beter vergeleken kunnen worden met andere of aanvullende onderzoeken.
Het is belangrijk dat onderzoek naar de aan- of afwezigheid van de meervleermuis ruim voor aanvang van de ruimtelijke activiteiten die in een gebied gaan plaatsvinden, wordt uitgevoerd. Hoe lang van tevoren is moeilijk om in algemene zin te definiëren en zal per project maatwerk zijn. Verschillende aspecten kunnen hier invloed op hebben, waaronder:
Bij het bepalen van de opzet en planning van het onderzoek dient een deskundig ecologisch adviseur betrokken te worden. Het onderzoek dient vervolgens te worden uitgevoerd door deskundige vleermuisonderzoekers met voldoende relevante kennis en ervaring op het gebied van de meervleermuis (zie paragraaf 4.9).
De aan- of afwezigheid van meervleermuizen in een gebied kan aangetoond worden door het, al dan niet opvolgend, uitvoeren van:
Het verkennend onderzoek (bureauonderzoek en verkennend veldonderzoek) brengt de potentiële aanwezigheid van functies van de meervleermuis in kaart, op basis van een inschatting van de geschiktheid van een gebied en de objecten en structuren die daarin aanwezig zijn. Het gaat om de volgende functies:
Deze inschatting is noodzakelijk om te bepalen of negatieve effecten van ruimtelijke activiteiten op de meervleermuis op voorhand kunnen worden uitgesloten. Als negatieve effecten niet kunnen worden uitgesloten, is verdiepend onderzoek noodzakelijk.
Het verkennend onderzoek kan over het algemeen het gehele jaar plaatsvinden. Uit het verkennend onderzoek kan blijken dat één of meer van de eerdergenoemde functies in een gebied aanwezig zijn of dat de aanwezigheid van één of meer functies niet met volledige zekerheid kan worden uitgesloten. Wanneer uitsluiting niet mogelijk is en een negatief effect van de voorgenomen ruimtelijke activiteiten niet uitgesloten kan worden, is verdiepend onderzoek noodzakelijk (zie paragraaf 3.4). Aan de hand van de resultaten van het verkennend onderzoek kan de opzet van het verdiepend onderzoek worden bepaald.
Om na te gaan of in een plangebied, of in de omgeving daarvan, bepaalde functies van de meervleermuis aanwezig kunnen zijn, kunnen bestaande gegevens worden geraadpleegd. Geadviseerd wordt om in ieder geval de koloniekaart meervleermuis van het vleermuisprotocol te raadplegen. Deze kaart is te vinden op de website van het Netwerk Groene Bureaus (NGB) of op de website “Meer”vleermuis.nl. De koloniekaart bevat alle tot nu toe bekende kraamverblijfplaatsen, verblijfplaatsen van mannen en migratieroutes. Deze zijn bepaald op basis van gegevens uit de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF), gegevens uit het portaal meervleermuis zomertellingen die in het beheer is van Zodion (Zoogdieronderzoek Nederland) en op basis van historische gegevens van Stichting SEVON.
Aanvullend op de koloniekaart wordt geadviseerd om ook andere bestaande gegevens van de meervleermuis te raadplegen. Die kunnen bijvoorbeeld bestaan uit onderzoeksresultaten van eerder uitgevoerde onderzoeken, gegevens uit de NDFF, Waarneming.nl (let op validatie) of Telmee en provinciale of gemeentelijke verspreidingsatlassen. Daarnaast kan men de Flora & Fauna Verkenner gebruiken om te bekijken of de meervleermuis in een bepaalde omgeving is waargenomen. Ook kan eventueel contact worden gezocht met plaatselijke of regionale vleermuiswerkgroepen. Zij hebben vaak verdiepende informatie en kunnen soms de locaties van verblijfplaatsen precies aanwijzen. Voor particulieren die een werkzaamheid aan of rondom het huis (laten) uitvoeren is de Beschermde Soortenindicator (BeSi) te gebruiken als globale inschatting van de aanwezigheid van de soort. Let bij het gebruiken van bestaande gegevens altijd op de (algemene) gebruiksvoorwaarden.
Bestaande gegevens, zoals bijvoorbeeld de koloniekaart meervleermuis of gegevens uit de NDFF, geven geen uitsluitsel over de afwezigheid van de meervleermuis. De afwezigheid van waarnemingen van de soort kan immers ook betekenen dat een gebied slechts beperkt, of niet, onderzocht is. Daarom is het noodzakelijk om naast de bureaustudie ook een verkennend veldonderzoek uit te voeren (zie paragraaf 3.3.2).
Als de aanwezigheid van een functie van de meervleermuis eerder is vastgesteld, is het noodzakelijk om ervanuit te gaan dat deze functie nog steeds aanwezig is, zelfs als de functie lang geleden (> 10 jaar) is aangetroffen. Meervleermuizen, zowel solitaire dieren als kolonies, staan erom bekend honkvast te zijn waardoor ze zelden of nooit verhuizen. Ook als de aanwezigheid van een functie aan de hand van bestaande gegevens kan worden aangetoond, is verdiepend onderzoek meestal nodig, onder andere om de bestaande gegevens te actualiseren of om gedetailleerde informatie op te halen voor het bepalen van eventuele mitigerende of compenserende maatregelen. Daarnaast kunnen er (nog) andere functies aanwezig zijn, die nog niet eerder zijn aangetroffen. In de praktijk komt het vaak voor dat de scope en/of de reikwijdte van eerder uitgevoerde onderzoeken niet (volledig) in overeenstemming zijn met hetgeen wat benodigd is. Het onderzoeksgebied van een eerder uitgevoerd onderzoek kan bijvoorbeeld een andere begrenzing of doelstelling hebben.
Naast het bureauonderzoek kan men met een verkennend veldonderzoek beoordelen of er in een gebied objecten of structuren aanwezig zijn die door de meervleermuis gebruikt kunnen worden voor verschillende functies. Het veldonderzoek vindt plaats op locatie om de (potentiële) aanwezigheid of functies in te kunnen schatten. Dit is van belang, aangezien bestaande gegevens en inschattingen vanaf kaarten of luchtfoto’s vaak onvoldoende uitsluitsel geven of niet (voldoende) actueel zijn.
Het verdiepend onderzoek, soms ook wel nader onderzoek genoemd, heeft als doel om duidelijkheid te bieden over de aan- of afwezigheid van de meervleermuis en functies van de soort in een bepaald gebied. Daarnaast kan met verdiepend onderzoek vaak een inschatting gemaakt worden van het aantal meervleermuizen dat van een specifieke functie gebruikt maakt.
Er zijn verschillende onderzoeksmethoden die ingezet kunnen worden. De in dit hoofdstuk gepresenteerde methoden hebben elk een eigen toepassingsbereik, kennen voor- en nadelen en betreffen bovendien een steekproef van de werkelijk aanwezige functies van de meervleermuis. Voor een onderzoeksmethode geldt dat er sprake is van een bepaalde trefkans om een soort of functie daadwerkelijk aan te treffen. Hoewel de trefkans vaak niet exact bekend is en van veel verschillende zaken, zoals bijvoorbeeld weersomstandigheden, afhankelijk is, kan veilig aangenomen worden dat deze vrijwel altijd kleiner is dan 100%. Bij vleermuizen speelt bovendien de wisselende aanwezigheid of activiteit op een specifieke plek een rol. Dit hangt samen met hun dag-nachtritme en met seizoensgebonden veranderingen. Om de trefkans te maximaliseren, is het daarom noodzakelijk om adequate onderzoeksmethode(n) in te zetten.
Een deskundig ecologisch adviseur met voldoende kennis en ervaring op het gebied van onderzoek naar de meervleermuis kan bepalen welke methode of combinatie van methodes geschikt is om de onderzoeksvragen te beantwoorden (zie paragraaf 4.9). In veel situaties zal een combinatie van verschillende onderzoeksmethoden de beste resultaten opleveren.
In dit kennisdocument worden verschillende onderzoeksmethoden behandeld. Een aantal van deze methodes kan ingezet worden om onafhankelijk van eerder onderzoek of andere bestaande gegevens, de aan- of afwezigheid van verblijfplaatsen of andere functies te bepalen. Dit soort onderzoeken noemen we regulier onderzoek. Reguliere onderzoeken leveren op zichzelf staand niet altijd voldoende informatie op om de specifieke functie van een aangetroffen verblijfplaats te achterhalen. Met specifieke onderzoeken die gericht zijn op het achterhalen van die functie, kan vaak alsnog de benodigde informatie worden verzameld. Tabel 3.1 geeft een overzicht van een aantal verschillende onderzoeksmethodes, het schaalniveau, het doel en de scope van deze methodes. De methodes worden in de deelparagrafen 3.4.1 tot en met 3.4.9 nader toegelicht.
Tabel 3.1: Overzicht van de onderzoeksmethodes die in dit kennisdocument behandeld worden. *Met deze onderzoeken kan soms ook de functie van een verblijfplaats bepaald worden als dieren daadwerkelijk worden aangetroffen.| Methode | Schaalniveau | Doel | Scope |
|---|---|---|---|
| Detectoronderzoek volgens vleermuisprotocol (zie paragraaf 3.4.1) | Kleine overzichtelijke plangebieden (puntlocaties) | Aan- of afwezigheid van verblijfplaatsen, vliegroutes, foerageergebieden en migratieroutes vaststellen | Regulier of aanvullend onderzoek |
| Uitvliegtelling: aantallen of afwezigheid onderzoeken (zie paragraaf 3.4.3) | Eén specifieke verblijfplaats | Aantallen bepalen of afwezigheid van dieren vaststellen | Aanvullend onderzoek |
| Uitvliegtellingen: (kraam)functie onderzoeken (zie paragraaf 3.4.3) | Eén specifieke verblijfplaats | Aan- of afwezigheid van (kraam)functie onderzoeken | Aanvullend onderzoek |
| Activiteit meten: (kraam)functie onderzoeken met automatische detectors (zie paragraaf 3.4.4) | Eén specifieke verblijfplaats | Aan- of afwezigheid van (kraam)functie onderzoeken | Aanvullend onderzoek |
| Vangen van dieren: (kraam)functie onderzoeken (zie paragraaf 3.4.5) | Eén specifieke verblijfplaats | Aan- of afwezigheid van (kraam)functie onderzoeken | Aanvullend onderzoek |
| Telemetrieonderzoek (zie paragraaf 3.4.6) | Grote complexe plangebieden | Verblijfplaatsen lokaliseren en/of foerageergebieden en vliegroutes in kaart brengen | Regulier of aanvullend onderzoek |
| Inspecteren van betreedbare ruimtes (zie paragraaf 3.4.7) | Specifieke objecten | Aanwezigheid van verblijfplaatsen onderzoeken* | Regulier of aanvullend onderzoek |
| eDNA-onderzoek (zie paragraaf 3.4.8) | Specifieke objecten | Aanwezigheid van verblijfplaatsen onderzoeken | Regulier of aanvullend onderzoek |
| Endoscopisch onderzoek (zie paragraaf 3.4.9) | Specifieke objecten | Aanwezigheid van verblijfplaatsen onderzoeken* | Aanvullend onderzoek |
Voor vleermuisonderzoek in kleine, overzichtelijke plangebieden, waarbij objecten centraal staan (puntlocaties), heeft Netwerk Groene Bureaus (NGB) in samenwerking met Zodion (Zoogdieronderzoek Nederland) het vleermuisprotocol opgesteld. Dit protocol is voorgelegd aan het vleermuisvakberaad, dat bestaat uit diverse ecologisch deskundigen en medewerkers van bevoegde gezagen (provincies, omgevingsdiensten en Rijksdienst voor Ondernemend Nederland). Dit vleermuisprotocol is te vinden op de website van het NGB, inclusief een uitgebreide toelichting over de totstandkoming en het gebruik ervan. Geadviseerd wordt om voor het gebruik de website te raadplegen om te controleren wat de meest recente versie is van het vleermuisprotocol.
Onderstaande factsheet (zie tabel 3.2) geeft een overzicht van het schaalniveau, de scope en de voor- en nadelen van een onderzoek op basis van het vleermuisprotocol.
Tabel 3.2: Factsheet vleermuisprotocol.| Schaalniveau | Kleine overzichtelijke plangebieden waarbij objecten of specifieke landschapselementen centraal staan (puntlocaties). |
| Doel | Het vaststellen van aan- of afwezigheid van verblijfplaatsen, vliegroutes, foerageergebieden en migratieroutes. |
| Scope | Regulier of aanvullend onderzoek. |
| Voordelen | • Wordt breed geaccepteerd. • Is juridisch beproefd. |
| Nadelen | • Seizoensgebonden uitvoering. • Afhankelijkheid van geschikte weersomstandigheden. • Kan tijds- en arbeidsintensief zijn, met name bij grote(re) en/of complexe(re) plangebieden. |
De kleine, overzichtelijke plangebieden waar het vleermuisprotocol geschikt voor is, bestaan bijvoorbeeld uit een woonhuis, een klein woonblok, een klein kantoorgebouw, een kerk, een brug over een watergang of een deel van een bomenrij of watergang. Het vleermuisprotocol omschrijft onder meer de optimale veldcondities, de periodes voor uitvoering van de veldbezoeken, het aantal en de duur van de veldbezoeken en het benodigde aantal onderzoekers. Hierbij gaat het, afhankelijk van het onderzoeksgebied, om verschillende typen verblijfplaatsen en bijbehorende foerageergebieden, vliegroutes en migratieroutes.
Het vleermuisprotocol is niet bedoeld voor vleermuisonderzoek in grote gebieden. Ook is het vleermuisprotocol niet bedoeld voor het in kaart brengen van het hele netwerk aan verblijfplaatsen, vliegroutes en foerageergebieden van een kolonie. Het vleermuisprotocol kan in grote(re) en complexe(re) gebieden ingezet worden al loopt benodigde onderzoeksinspanning dan snel op waardoor het onderzoek erg tijds- en arbeidsintensief kan worden. Voor onderzoek in grote(re) gebieden kunnen andere onderzoeksmethoden worden ingezet ter vervanging van het vleermuisprotocolonderzoek of in aanvulling daarop. Dit kunnen één of meerdere van de andere in dit hoofdstuk beschreven onderzoeken zijn.
Het op de juiste wijze toepassen van het vleermuisprotocol geeft een grote mate van zekerheid dat bevoegde gezagen geen aanvullend onderzoek verlangen bij de aanvraag voor een omgevingsvergunning of bij een verzoek om advies met instemming in het kader van de Omgevingswet. Als het vleermuisprotocol correct wordt toegepast, is de kans bovendien groot dat het onderzoek standhoudt in een eventuele juridische procedure. Om te toetsen of het protocol correct is toegepast, dient dit ook goed onderbouwd te worden in het onderzoeksrapport. Gedetailleerde informatie over hoeveel onderzoekers er op welke locaties en momenten aanwezig waren, is daarbij essentieel. Dit betekent echter niet dat er zich in de praktijk geen situaties kunnen voordoen waarbij er toch aanvullend onderzoek nodig is. Het kan bijvoorbeeld nodig zijn om het aantal dieren of de specifieke functie van een verblijfplaats te bepalen als deze tijdens het onderzoek niet met zekerheid kon worden vastgesteld. Alleen een deskundig ecologisch adviseur met voldoende kennis en ervaring op het gebied van de meervleermuis (zie paragraaf 4.9) kan bepalen of, en wanneer er aanvullend onderzoek nodig is.
Een nadeel van het gebruik van het vleermuisprotocol is dat onderzoek op basis van het vleermuisprotocol erg tijds- en arbeidsintensief kan zijn, bijvoorbeeld in grote(re), complexe gebieden of in het buitengebied waar onderzoeksobjecten vaak verder van wegen en paden kunnen liggen. In deze gebieden zijn vaak veel onderzoekers nodig om voldoende overzicht te hebben. Daarnaast is de vleermuisactiviteit sterk afhankelijk van het weer (temperatuur, neerslag en wind) en het seizoen. Slecht weer maakt de onderzoeksresultaten minder betrouwbaar of zelfs onbruikbaar, waardoor uitstel soms noodzakelijk is. Hierdoor kunnen kosten en doorlooptijd oplopen.
Het vleermuisprotocol beschrijft de kaders en minimaal benodigde onderzoeksinspanning om een functie van een vleermuissoort op een specifieke locatie te kunnen uitsluiten. Het schrijft onder andere het aantal en de duur van de veldbezoeken voor. Het vleermuisprotocol geeft daarnaast richtlijnen voor het bepalen van het benodigde aantal onderzoekers in relatie tot de omvang van het onderzoeksgebied. Hoeveel onderzoekers er in een specifiek onderzoeksgebied ingezet moeten worden, is afhankelijk van de grootte en overzichtelijkheid van dat gebied en de objecten die daarin aanwezig zijn.
Voor het bepalen van het benodigde aantal onderzoekers voor een avondbezoek bevat het vleermuisprotocol de volgende vuistregel: gedurende het volledige onderzoek moet ten minste 75% van het onderzoeksgebied overzien kunnen worden. Van een gebouw met vier gelijke gevels moeten bijvoorbeeld drie van de vier gevels continu in het zicht zijn van de onderzoekers. Als vanuit één positie meer dan een kwart van het onderzoeksgebied niet valt te overzien, moet een extra onderzoeker ingeschakeld worden. Alleen als aan deze vuistregel wordt voldaan, kan gesproken worden over een onderzoek waarbij het vleermuisprotocol op de juiste wijze is toegepast. Geadviseerd wordt om het benodigde aantal onderzoekers voor een ochtendbezoek op dezelfde wijze te bepalen vanwege de soms lastige waarneembaarheid (zie paragraaf 3.4.2).
Het protocol is opgesteld om te bepalen wat een redelijke onderzoeksinspanning is voor een specifieke locatie. Alleen wanneer het vleermuisprotocol op de juiste wijze is gevolgd, bestaat er grote mate van juridische zekerheid die voldaan is aan een wettelijke en maatschappelijk verantwoorde inspanning om na te gaan of soorten en functies in het geding zijn. In het bijzonder wanneer de aanwezigheid van gebiedsfuncties of soorten wordt uitgesloten, zou een onderzoek volgens het protocol als juridisch voldoende moeten worden aangemerkt. Dit betekent niet automatisch dat dit ook altijd ecologisch verantwoord is.
Het vleermuisprotocol schrijft een uitvliegtelling voor in het geval er een verblijfplaats van meervleermuizen wordt aangetroffen. Deze telling moet zo snel mogelijk na, maar altijd binnen drie dagen van, de initiële vondst van de verblijfplaats plaatsvinden (zie paragraaf 3.4.2). Wanneer er langer gewacht wordt, is er een risico dat dieren verhuisd zijn en de kolonie buiten beeld raakt. Dat kan weer leiden tot extra onderzoeksinspanningen.
Het vleermuisprotocol is, net als een kennisdocument, een richtlijn. Afwijken van richtlijnen is mogelijk, maar alleen als blijkt dat de trefkans van het onderzoek daarmee niet negatief beïnvloed wordt. Een gedegen ecologische onderbouwing van de effectiviteit van de toegepaste onderzoeksmethoden is daarbij van groot belang. Zo is een aanvullende ecologische onderbouwing bijvoorbeeld noodzakelijk als een onderzoek gedeeltelijk of volledig buiten het protocol is uitgevoerd.
Een uitvliegtelling bij een verblijfplaats levert waardevolle informatie op over die verblijfplaats. Zo geeft deze inzicht in het aantal dieren dat op een bepaald moment gebruik maakt van een verblijfplaats. Ook kan met een uitvliegtelling onderzocht worden of er op een bepaald moment geen meervleermuizen (meer) aanwezig zijn in een verblijfplaats. Dit is onder andere noodzakelijk nadat een verblijfplaats ongeschikt gemaakt wordt (zie paragraaf 4.5). Uitvliegtellingen die uitgevoerd worden om afwezigheid vast te stellen worden ook wel controlerondes genoemd. De omvang van een kolonie kan alleen met behulp van een uitvliegtelling bepaald worden als deze bij alle verblijfplaatsen in het netwerk van de kolonie simultaan wordt uitgevoerd. Dit is echter pas mogelijk als het gehele netwerk aan verblijfplaatsen van een kolonie in kaart gebracht is.
Onderstaande factsheet (zie tabel 3.3) geeft een overzicht van het schaalniveau, de scope en de voor- en nadelen van deze vorm van onderzoek.
Tabel 3.3: Factsheet aantallen bepalen of afwezigheid vaststellen met uitvliegtellingen.| Schaalniveau | Eén specifieke verblijfplaats | |
| Doel | Aantallen bepalen of afwezigheid van dieren vaststellen. | |
| Scope | Aanvullend onderzoek. | |
| Voordelen | • Eenvoudig en snel uitvoerbaar. • Relatief weinig specifieke soortenkennis voor nodig. | |
| Nadelen | • Afhankelijkheid van goede weersomstandigheden. • Een enkele uitvliegtelling bij één verblijfplaats geeft vaak onvoldoende duidelijkheid over het aantal dieren in een kolonie omdat deze verspreid kan zijn over meerdere verblijfplaatsen en omdat afhankelijk van de omstandigheden niet alle dieren uitvliegen. |
Een uitvliegtelling is bedoeld om een zo nauwkeurig mogelijke inschatting te krijgen van het aantal dieren dat in een verblijfplaats aanwezig is. Als binnen een gebied of in een specifiek object meerdere verblijfplaatsen aanwezig zijn, is het noodzakelijk deze gelijktijdig te tellen. Alleen dan kan een betrouwbare inschatting gemaakt worden van de omvang van de kolonie die van deze verblijfplaatsen gebruik maakt. Als een onderzoeker tijdens een, op de juiste wijze uitgevoerde, controleronde geen uitvliegende dieren waarneemt, kan de aanwezigheid van dieren in de verblijfplaats op dat moment worden uitgesloten.
Om een zo nauwkeurige mogelijk inschatting te maken van de aantallen of om aanwezigheid van dieren op een bepaald moment uit te sluiten, is het noodzakelijk dat de uitvliegtelling voldoet aan de volgende voorwaarden:
Een uitvliegtelling om aantallen te bepalen of afwezigheid vast te stellen die niet aan bovenstaande voorwaarden voldoet, geeft onvoldoende zekerheid over de aan- of afwezigheid van dieren.
Aanvullende informatie over de wijze van tellen staat beschreven in de handleiding van het NDFF-protocol (protocol 17.210). Het protocol met handleiding is te vinden op de website van de NDFF.
Bij het uitvoeren van onderzoek naar de aanwezigheid van verblijfplaatsen van de meervleermuis kan het voorkomen dat een verblijfplaats wordt aangetroffen waarvan niet meteen duidelijk is of het een kraamverblijfplaats is of niet. In dat geval kan met uitvliegtellingen aanvullende informatie verzameld worden, waarmee bepaald kan worden of er sprake is van een kraamfunctie of niet. Daarbij staat het aantal uitvliegende dieren centraal.
Onderstaande factsheet (zie tabel 3.4) geeft een overzicht van het schaalniveau, de scope en de voor- en nadelen van deze vorm van onderzoek.
Tabel 3.4: Factsheet kraamfunctie onderzoeken met uitvliegtellingen.| Schaalniveau | Eén specifieke verblijfplaats. |
| Doel | Kraamfunctie onderzoeken. |
| Scope | Aanvullend onderzoek. |
| Voordelen | • Eenvoudig en snel uitvoerbaar. • Relatief weinig specifieke soortenkennis voor nodig. |
| Nadelen | • Afhankelijkheid van goede weersomstandigheden. |
Een enkele uitvliegtelling levert vaak onvoldoende informatie om met enige zekerheid een uitspraak te kunnen doen over de aanwezigheid van een kraamfunctie of niet. Met een tweede telling, ook wel hertelling genoemd, wordt aanvullende informatie verzameld.
Het is belangrijk om een zo goed mogelijk beeld te krijgen van het aantal dieren dat uitvliegt, het tijdstip van uitvliegen en of dat de dieren snel terugkeren en wanneer. Hierbij is het noodzakelijk dat uitvliegtellingen voor het onderzoeken van de kraamfunctie van een verblijfplaats voldoen aan de volgende voorwaarden:
Aanvullende informatie over de wijze van tellen staat beschreven in de handleiding van het NDFF-protocol 17.210. Deze handleiding is te vinden op de website van de NDFF. Een uitvliegtelling die niet aan de voorwaarden voldoet geeft onvoldoende of onjuiste informatie waardoor de aanwezigheid van een kraamfunctie niet met voldoende zekerheid kan worden aangetoond of uitgesloten.
Met behulp van het volgende schema (tabel 3.5) kan bepaald worden of een kraamverblijfplaats aanwezig is, of er aanvullend onderzoek nodig is of dat de aanwezigheid van een kraamverblijfplaats kan worden uitgesloten.
Tabel 3.5: Schema voor het bepalen van de aan- of afwezigheid van een kraamverblijfplaats (Expert judgement Projectgroep kennisdocument meervleermuis).| Uitvliegtelling | Conclusie |
|---|---|
| ≤1 dier bij telling ≤1 dier bij hertelling | Indicatie voor een satellietverblijfplaats van een mannenkolonie. Kraamfunctie kan worden uitgesloten. |
| ≤1 dier bij telling ≥2 dieren bij hertelling | Indicatie voor een satellietverblijfplaats van een kraam- of mannenkolonie. Kraamfunctie kan echter niet zonder meer uitgesloten worden. Behandelen als kraamverblijfplaats of aanvullend onderzoek uitvoeren om aan te tonen dat het een satellietverblijfplaats betreft. |
| ≥2 dieren bij telling ≤1 dier bij hertelling | Indicatie voor een kraamverblijfplaats. Kraamfunctie kan niet zonder meer uitgesloten worden. Behandelen als kraamverblijfplaats of aanvullend onderzoek uitvoeren om aan te tonen dat het een of satellietverblijfplaats van een kraamkolonie betreft. |
| ≥2 dieren bij telling ≥2 dieren bij hertelling | Aanwezigheid kraamverblijfplaats aannemelijk. Behandelen als kraamverblijfplaats. |
Geadviseerd wordt om tijdens de uitvliegtellingen ook te letten op het tijdstip van uitvliegen, of dieren relatief snel terugkeren, het tijdstip waarop ze terugkeren en of er ook op piepende jongen of onhandig uitvliegende jongen (grillige, langzamere vlucht met snelle vleugelslagen) worden waargenomen. Het waarnemen van dit gedrag vormt een duidelijke bevestiging van de kraamfunctie.
Het meten van de activiteit bij een verblijfplaats kan, net als het uitvoeren van uitvliegtellingen, veel aanvullende informatie opleveren die inzicht geeft in de functie van die verblijfplaats. De meervleermuis is een overwegend gebouwbewonende vleermuis die niet of nauwelijks in de bebouwde omgeving (tussen huizen, in tuinen, parken of in ander stedelijk groen) foerageert. Hierdoor kan vrijwel altijd worden geconcludeerd dat activiteiten van meervleermuizen bij gebouwen direct gerelateerd zijn aan verblijfplaatsen.
Een kraamkolonie maakt in de kraamperiode langere tijd achtereen gebruik van een verblijfplaats. Op het moment dat de jongen wat groter zijn, worden deze ook midden in de nacht gezoogd. Dat zorgt ervoor dat de vrouwen van een kraamkolonie na het uitvliegen relatief snel terug (kunnen) keren om hun jongen te zogen. Bij terugkomst kunnen de vrouwen kortstondig zwermen bij de invliegopening(en). Dit wordt middernachtzwemen genoemd. Vrouwen hebben in de kraamperiode een andere energiebehoefte dan mannen en zullen daarmee ook eerder bij suboptimaal weer gaan jagen. De activiteit rondom het middernachtzwermen en bij het uitvliegen bij suboptimale weersomstandigheden kan vrij duidelijk met automatische (standalone) batdetectors worden waargenomen. Op basis van de activiteit kan bepaald worden of er sprake is van een kraamverblijfplaats of niet.
Onderstaande factsheet (zie tabel 3.6) geeft een overzicht van het schaalniveau, de scope en de voor- en nadelen van deze vorm van onderzoek.
Tabel 3.6: Factsheet kraamfunctie onderzoeken met automatische batdetectors.| Schaalniveau | Eén specifieke verblijfplaats. |
| Doel | (Kraam)functie onderzoeken. |
| Scope | Aanvullend onderzoek. |
| Voordelen | • Niet afhankelijk van goede weersomstandigheden |
| Nadelen | • Lange looptijd. • Interpretatie van activiteit kan lastig, of zelfs onmogelijk zijn, als de waargenomen activiteit te laag is. • Regelmatig controleren van de apparatuur en het analyseren van de data neemt soms veel tijd in beslag. • Het geheugen raakt snel vol en batterijen raken snel leeg bij een hoge vleermuisactiviteit of door andere bronnen van ultrasoon geluid, zoals sprinkhanen of verkeer. |
Om de functie van een verblijfplaats met voldoende zekerheid te kunnen bepalen aan de hand van de activiteit, is het noodzakelijk om de volledige nachtelijke activiteit in kaart te brengen gedurende 100 aaneengesloten dagen in de periode begin april tot en met eind juli. Op deze wijze wordt informatie verzameld waarmee de in- en uitvliegmomenten bepaald kunnen worden. Ook kunnen sociale geluiden worden opgevangen die aanvullende informatie kunnen geven over de functie van de verblijfplaats. Deze informatie geeft echter geen nauwkeurig beeld over het aantal dieren dat van de verblijfplaats gebruik maakt.
Bij het inzetten van automatische (standalone) batdetectors is het belangrijk om de detectors op de juiste wijze te plaatsen. Dat houdt in dat alle (potentiële) in-/uitvliegopening(en) zich ruimschoots binnen detectiebereik van de microfoon van de batdetector bevinden en dat de microfoon gericht staat op deze opening(en). Als dit in de praktijk niet mogelijk is, kunnen de detectors soms ook op andere, strategisch gekozen locaties worden geplaatst. Bijvoorbeeld in een donkere steeg die door de meervleermuizen als vaste vliegroute van en naar de verblijfplaats wordt gebruikt.
Het is belangrijk om rekening te houden met het feit dat een verblijfplaats meerdere in-/uitvliegopening kan hebben. Voorafgaand aan het plaatsen van de detectors moet men eerst alle (potentiële) in-/uitvliegopeningen in kaart brengen. Een deskundig ecologische adviseur met voldoende relevante kennis en ervaring (zie paragraaf 4.9) kan vervolgens bepalen waar en hoeveel automatische (standalone) batdetectors ingezet moeten worden.
Bij het inzetten van automatische (standalone) batdetectors is het belangrijk om de detectors regelmatig te controleren op de functionaliteit. De weersomstandigheden kunnen een grote invloed hebben op de accuduur en de hoeveelheid vleermuisactiviteit beïnvloedt de snelheid waarmee het opslagmedium van de detector wordt volgeschreven. Ook andere zaken kunnen hier een grote invloed op hebben zoals bijvoorbeeld passerend gemotoriseerd verkeer en sprinkhanen.
Met behulp van het volgende schema (tabel 3.7) kan bepaald worden of een kraamverblijfplaats aanwezig is, of er aanvullend onderzoek nodig is, of dat de aanwezigheid van een kraamverblijfplaats kan worden uitgesloten.
Tabel 3.7: Schema voor het bepalen van de aan- of afwezigheid van een kraamverblijfplaats op basis van de gemeten activiteit in de kraamperiode (Expert judgement Projectgroep kennisdocument meervleermuis).| Activiteit | Conclusie |
|---|---|
| <10 dagen met activiteit | Indicatie voor een satellietverblijfplaats van een mannenkolonie. Kraamfunctie kan worden uitgesloten. |
| 10 – 30 dagen met activiteit | Indicatie voor een kraamverblijfplaats. Kraamfunctie kan niet zonder meer uitgesloten worden. Behandelen als kraamverblijfplaats of aanvullend onderzoek uitvoeren om aan te tonen dat er sprake is van een satellietverblijfplaats. |
| >30 dagen met activiteit | Aanwezigheid kraamverblijfplaats aannemelijk. Behandelen als kraamverblijfplaats. |
Met mistnetten kunnen meervleermuizen gevangen worden. Dit stelt onderzoekers in staat om individuele vleermuizen te identificeren en te onderzoeken. Doordat ze gevangen dieren in de hand uitgebreid kunnen bekijken, is het bestuderen van onder andere conditie, grootte, gewicht, geschatte leeftijd, geslacht en de seksuele status (zoals: seksueel volwassen, zwanger, lacterend, post-lacterend) mogelijk. Deze informatie kan onder andere gebruikt worden als indicatie voor de aanwezigheid van kraamverblijfplaatsen in de buurt van de locatie waar het dier gevangen is.
Meervleermuizen kunnen op strategische punten ten opzichte van een al bekende verblijfplaats gevangen worden. De sekse en seksuele status van gevangen dieren kunnen informatie opleveren waarmee kan worden vastgesteld of de betreffende verblijfplaats een kraamverblijfplaats is of niet. Dit kan echter alleen als er voldoende volwassen dieren in de juiste periode gevangen worden op een vliegroute die met zekerheid aan dit bekende verblijf gekoppeld is.
Onderstaande factsheet (zie tabel 3.8) geeft een overzicht van het schaalniveau, de scope en de voor- en nadelen van deze vorm van onderzoek.
Tabel 3.8: Factsheet kraamfunctie onderzoeken met het vangen van dieren.| Schaalniveau | Eén specifieke verblijfplaats. |
| Doel | (Kraam)functie onderzoeken. |
| Scope | Aanvullend onderzoek. |
| Voordelen | • Informatie over geslacht, seksuele status en gezondheid van dieren. • Dieren kunnen uitgerust worden met een zender om ze te kunnen volgen (zie paragraaf 3.4.6). • Dieren kunnen gemerkt worden waardoor dispersie inzichtelijk gemaakt kan worden. |
| Nadelen | • Is ingrijpend voor de dieren en vereist een vergunning. • Kan enkel worden uitgevoerd door personen die hier de juiste bevoegd- en bekwaamheden hebben, zie bijvoorbeeld de website van Stichting Vleermuizenvangen. • In sommige situaties is een correctie interpretatie van vangresultaten niet eenvoudig of zelfs onmogelijk. • Afhankelijkheid van goede weersomstandigheden. |
De optimale periode om op basis van de sekse en seksuele status van gevangen dieren te bepalen of de verblijfplaats een kraamverblijfplaats is of niet, is de periode 1 juni tot en met 25 juni. Vangen voor 1 juni is onwenselijk, omdat dan de kans op het vangen van zwangere dieren groot is. Het vangen levert stress op die negatieve effecten kan hebben op de zwangerschap. Om met voldoende zekerheid de aanwezigheid van een kraamverblijfplaats uit te kunnen sluiten is het noodzakelijk dat tijdens één vangstmoment de sekse en de seksuele status van ten minste drie dieren wordt vastgesteld.
Met dit onderzoek kan de aanwezigheid van een kraamverblijfplaatsen niet altijd met zekerheid worden vastgesteld of uitgesloten. Als er echter zogende of zwangere vrouwen gevangen worden, is het noodzakelijk om de verblijfplaats als kraamverblijfplaats te behandelen (zie tabel 3.9).
Tabel 3.9: Schema waarmee bepaald kan worden of de aanwezigheid van een kraamverblijfplaats kan worden uitgesloten aan de hand van het bepalen van de sekse en seksuele status van ten minste drie volwassen meervleermuizen (Expert judgement Projectgroep kennisdocument meervleermuis).| Aantal dieren | Conclusie |
|---|---|
| ≥3 dieren: 100% volwassen man | Aanwezigheid kraamverblijfplaats kan worden uitgesloten. |
| ≥3 dieren: ≥1 vrouw (volwassen of juveniel) of juveniele man | Aanwezigheid kraamverblijfplaats kan niet zonder meer worden uitgesloten. |
| ≥3 dieren: ≥1 zogend of zwangere vrouw of juveniel | Aanwezigheid kraamverblijfplaats aannemelijk. |
Meervleermuizen zijn het makkelijkste te vangen boven water met de ‘tubing’-methode (Haarsma & van Alphen, 2009). Met tubing wordt bedoeld dat aan het eind van een “tunnelvormig landschapselement”, zoals de ruimte onder een brug, een mistnet wordt opgehangen.
Voor het vangen van vleermuizen is een omgevingsvergunning vereist. Daarnaast is het noodzakelijk dat iedereen die vleermuizen hanteert, gevaccineerd is tegen rabiës (hondsdolheid).
Bij een telemetrieonderzoek worden dieren voorzien van een zender. Telemetrieonderzoek (zenderonderzoek) is vaak een vervolgstap op het mistnetonderzoek (zie paragraaf 3.4.5). Met behulp van een zender kunnen meervleermuizen gedurende een bepaalde periode op afstand gevolgd worden. Deze zenders worden vaak met huidlijm op de huid van de rug bevestigd en blijven op deze manier enkele dagen tot enkele weken zitten, waarna ze uit zichzelf loslaten. Door het volgen van gezenderde meervleermuizen kunnen hun verblijfplaatsen worden teruggevonden. Ook kunnen foerageergebieden en vliegroutes in kaart gebracht worden die door deze dieren worden gebruikt.
Onderstaande factsheet (zie tabel 3.10) geeft een overzicht van het schaalniveau, de scope en de voor- en nadelen van deze vorm van onderzoek.
Tabel 3.10: Factsheet telemetrieonderzoek.| Schaalniveau | Grote complexe plangebieden. |
| Doel | Verblijfplaatsen lokaliseren of foerageergebieden en vliegroutes in kaart brengen. |
| Scope | Regulier of aanvullend onderzoek. |
| Voordelen | • Levert veel informatie op, met een hoog detailniveau en een grote mate van precisie en betrouwbaarheid. • Kan effectief worden ingezet om het netwerk aan verblijfplaatsen in een groot gebied in kaart te brengen. • Kan inzicht geven in vliegroutes en foerageergebieden. • Kan, afhankelijk van het geslacht en de seksuele status van de gevolgde dieren inzicht geven in de functie van verblijfplaatsen. |
| Nadelen | • Is ingrijpend voor de dieren en vereist een juridische toestemming. • Kan enkel worden uitgevoerd door personen die hier de juiste bevoegd- en bekwaamheden voor hebben, zie bijvoorbeeld de website van Stichting Vleermuizenvangen. • Afhankelijkheid van goede weersomstandigheden. • Uitgebreide set aan onderzoeksmateriaal benodigd. • Kan tijds- en arbeidsintensief zijn, vooral bij grote(re) en/of complexe(re) plangebieden. • Voor het verkrijgen van een representatief inzicht in de foerageergebieden en vliegroutes van een kolonie is de steekproef vaak te klein. |
Verblijfplaatsen van meervleermuizen kunnen op een effectieve wijze gevonden worden door gezenderde dieren overdag te lokaliseren. Vooral in grote gebieden met veel bebouwing kan telemetrieonderzoek een goede en efficiënte manier zijn om verblijfplaatsen te lokaliseren.
Het netwerk aan verblijfplaatsen van een kolonie, of in ieder geval een gedeelte daarvan, kan in kaart gebracht worden door dieren een langere tijd te volgen en regelmatig uit te peilen. De tijd waarin gezendere dieren gevolgd kunnen worden, is beperkt en het verhuisgedrag van individuele dieren onderling en gedurende het jaar kan verschillen. Hierdoor kan men er niet vanuit gaan dat het volledige netwerk aan verblijfplaatsen van een dier, laat staan van een hele kolonie, in beeld gebracht kan worden aan de hand van het volgen van een enkel dier. Daarom wordt geadviseerd om voor dit doel op verschillende momenten in het jaar meerdere (ten minste drie) dieren te zenderen en te volgen.
Een gedegen telemetrieonderzoek bestaat over het algemeen uit de volgende vier fasen (op basis van Van der Ploeg et al., 2024):
Telemetrieonderzoek kan ook gebruikt worden om inzicht te krijgen in de foerageergebieden en vliegroutes die door individuele dieren gebruikt worden. Door één of meerdere dieren te zenderen en met behulp van kruispeilingen gedurende de nacht te volgen, kan inzicht verkregen worden in de foerageergebieden en vliegroutes die door een kolonie gebruikt worden.
Het is belangrijk dat de fasen van het onderzoek doorlopen worden door personen die hier de juiste bevoegd- en bekwaamheden voor hebben.
Voor het zenderen van vleermuizen is een omgevingsvergunning vereist. Daarnaast is het noodzakelijk dat iedereen die vleermuizen hanteert, gevaccineerd is tegen rabiës (hondsdolheid). Een zenderonderzoek waarbij verwacht wordt dat een zender langer dan vijf dagen op het dier blijft zitten, valt onder de Wet op de dierproeven (Wod) en vereist daardoor een ontheffing. Meer informatie hierover is te vinden op de website van Stichting Vleermuizenvangen.
In bepaalde situaties kan de aanwezigheid van een verblijfplaats onderzocht worden met behulp van een visuele inspectie. Op die manier kan een ruimte onderzocht worden op de aanwezigheid van dieren of van sporen van dieren, zoals vetvlekken of uitwerpselen.
Of een inspectie voldoende uitsluitsel kan geven over de aanwezigheid van een verblijfplaats en over de functie ervan, is onder andere afhankelijk van de mate van inspecteerbaarheid van de ruimte die meervleermuizen als verblijfplaats (kunnen) gebruiken. Betreedbare ruimtes zijn in veel gevallen volledig te inspecteren, onder andere met hulpmiddelen zoals een zaklamp, endoscoop (zie paragraaf 3.4.8) en spiegeltjes. Voor het inspecteren van ruimtes met een hoog plafond kan een verrekijker, ladder of hoogwerker nodig zijn.
Onderstaande factsheet (zie tabel 3.11) geeft een overzicht van het schaalniveau, de scope en de voor- en nadelen van deze vorm van onderzoek.
Tabel 3.11: Factsheet inspecteren van betreedbare ruimtes.| Schaalniveau | Specifieke objecten. |
| Doel | Aanwezigheid van verblijfplaatsen en functie onderzoeken. |
| Scope | Regulier of aanvullend onderzoek. |
| Voordelen | • Niet afhankelijk van goede weersomstandigheden. • Tijds- en kostenefficiënt. |
| Nadelen | • Levert niet altijd voldoende bruikbare informatie op. • Voor een betrouwbare determinatie is uitgebreide specifieke soortenkennis en voldoende ervaring nodig (zie paragraaf 4.9). • Dieren kunnen op onzichtbare plekken zitten waardoor een aantalsbepaling of vaststellen aanwezigheid niet mogelijk is. |
Tijdens de winterrustperiode kan men overwinterende dieren of sporen van dieren waarnemen in betreedbare ruimtes zoals bunkers of kelders.
Voor het uitsluiten van de aanwezigheid van een winterverblijfplaats zijn minimaal twee inspectierondes nodig, in de periode begin december tot eind januari. Bovendien moet de ruimte volledig inspecteerbaar zijn. Tussen die inspectierondes moeten ten minste tien dagen zitten om de trefkans te verhogen. Alleen als er tijdens beide inspectierondes geen meervleermuizen of sporen zoals bijvoorbeeld keutels of vetvlekken worden gevonden, kan de aanwezigheid van een winterverblijfplaats met voldoende zekerheid worden uitgesloten.
Tijdens de kraamperiode kunnen kraamkolonies, mannenkolonies, solitaire dieren en/of sporen van dieren waargenomen worden in betreedbare ruimtes zoals kerkzolders en zolders van andere historische gebouwen.
Voor het uitsluiten van de aanwezigheid van kraam- en satellietverblijfplaatsen zijn minimaal twee inspectierondes nodig; één in de periode 1 tot 25 juni en één in de periode 10 tot 20 juli. Ook voor kraam- en satellietverblijfplaatsen geldt dat de ruimte volledig inspecteerbaar moet zijn. Als er tijdens beide inspectierondes geen meervleermuizen of sporen van meervleermuizen worden gevonden, kan de aanwezigheid van kraam- en satellietverblijfplaatsen met voldoende zekerheid worden uitgesloten. Let bij het uitvoeren van de inspecties op het temperatuurverloop voorafgaand aan en tijdens de inspectie(s). In periodes waarin de nachten niet voldoende afkoelen kunnen meervleermuizen wegkruipen waardoor ze slecht of niet waarneembaar zijn. Het is ook mogelijk dat de dieren de zolder verlaten als deze onvoldoende koele plekken heeft.
Een kraamverblijfplaats wordt vastgesteld bij de aanwezigheid van zwangere vrouwen of jonge dieren. Bij het aantreffen van sporen, zoals bijvoorbeeld keutels, is het noodzakelijk om de verblijfplaats zekerheidshalve te behandelen als kraamverblijfplaats, tenzij op basis van aanvullend onderzoek kan worden vastgesteld dat er sprake is van een andere functie. Voor het verkrijgen van de benodigde informatie kan aanvullend onderzoek nodig zijn. Eventueel aanwezige uitwerpselen kunnen met behulp van daarvoor ontwikkelde DNA-analyses op soort gedetermineerd worden (zie ook paragraaf 3.4.8).
Inspecties kunnen tot verstoring leiden (zie hoofdstuk 2). Zorg er bij het inspecteren van ruimtes voor dat eventuele verstoring van de daar aanwezige vleermuizen wordt voorkomen of, indien volledig voorkomen niet mogelijk is, zoveel mogelijk wordt beperkt. Het is daarom belangrijk dat een inspectie uitgevoerd wordt door een deskundig vleermuisonderzoeker met voldoende kennis en ervaring (zie paragraaf 4.9). Die is verantwoordelijk voor de inspectie en bepaalt of en wanneer het tijd is om de inspectie (voortijdig) te stoppen. De handleiding van het NEM-Meetprogramma Wintertellingen Vleermuizen (Korsten et al., 2025) kan worden gebruikt om te bepalen hoe verstoring tijdens wintertellingen voorkomen kan worden. In de handleiding van het Meetprogramma Zoldertellingen Vleermuizen (Dijkstra et al., 2023) staat beschreven hoe verstoring tijdens zoldertellingen voorkomen kan worden.
eDNA staat voor “environmental DNA” en is een methode waarbij DNA-sporen worden gebruikt om de aanwezigheid van organismen te detecteren. Met een eDNA-onderzoek kan de (historische) aanwezigheid van meervleermuizen onderzocht worden. Zonder een analyse van DNA-materiaal is de determinatie van een soort bij het aantreffen van sporen niet mogelijk.
Onderstaande factsheet (zie tabel 3.12) geeft een overzicht van het schaalniveau, de scope en de voor- en nadelen van deze vorm van onderzoek.
Tabel 3.12: Factsheet eDNA-onderoek.| Schaalniveau | Specifieke objecten. |
| Doel | Aanwezigheid van dieren onderzoeken. |
| Scope | Regulier of aanvullend onderzoek. |
| Voordelen | • Kan, afhankelijk van de benodigde steekproefomvang, tijds- en kostenefficiënt zijn • Niet afhankelijk van seizoen, gedrag of goede weersomstandigheden. |
| Nadelen | • Levert onvoldoende informatie op om de functie van een verblijfplaats en/of het aantal dieren dat gebruik maakt van de verblijfplaats te achterhalen. • Trefkans wordt beïnvloed door het aantal dieren dat van een verblijfplaats gebruik maakt. |
eDNA-onderzoek geeft geen of onvoldoende uitsluitsel over de functie van een verblijfplaats. Als op basis van eDNA-onderzoek blijkt dat meervleermuizen aanwezig zijn of zijn geweest, is in veel gevallen aanvullend onderzoek nodig om de functie van de verblijfplaats en/of het aantal dieren dat daarvan gebruik maakt te bepalen. Het advies is dan ook om eDNA-onderzoek altijd in combinatie met ander onderzoek, zoals bijvoorbeeld endoscopisch onderzoek, een batdetectoronderzoek of uitvliegtellingen, uit te voeren.
Voor het uitvoeren van eDNA-onderzoek zijn de volgende aandachtspunten belangrijk:
Het onderzoeken van (potentiële) verblijfplaatsen in niet-betreedbare ruimtes met een endoscoop is niet eenvoudig en altijd maatwerk. Om vleermuizen of sporen van vleermuizen in niet-betreedbare ruimtes te kunnen waarnemen is het gebruik van een goede endoscoop (zie paragraaf 3.5.6) essentieel. Daarnaast wordt geadviseerd om tijdens het onderzoek een sterke UV-lamp te gebruiken. Onderstaande factsheet (zie tabel 3.13) geeft een overzicht van het schaalniveau, de scope en de voor- en nadelen van deze vorm van onderzoek.
Tabel 3.13: Factsheet inspecteren van niet-betreedbare ruimtes.| Schaalniveau | Specifieke objecten. |
| Doel | Aanwezigheid van verblijfplaatsen onderzoeken. |
| Scope | Aanvullend onderzoek. |
| Voordelen | • Niet afhankelijk van goede weersomstandigheden. |
| Nadelen | • Levert onvoldoende informatie op om de functie van een verblijfplaats en/of het aantal dieren dat gebruik maakt van de verblijfplaats te achterhalen. • Trefkans kan afhankelijk zijn van het aantal dieren dat van een verblijfplaats gebruik maakt. • Resultaat kan afhankelijk zijn van het seizoen. • Uitgebreide kennis van de bouwkundige aspecten van het onderzoeksobject kan noodzakelijk zijn om voldoende betrouwbare resultaten op te leveren. |
Ondiepe spleten in gevels en andere kleine ruimtes zoals bijvoorbeeld ondiepe dilatatievoegen, kunnen met behulp van een endoscoop, via alle daarvoor bruikbare openingen, vaak nauwkeurig en volledig geïnspecteerd worden. In dit soort ruimtes kan endoscopisch onderzoek een goede aanvullende methode zijn om verblijfplaatsen aan te kunnen tonen of uit te kunnen sluiten.
Voor onderzoek van grotere en/of complexere niet-betreedbare ruimtes, zoals bijvoorbeeld spouwmuren, bestaat nog geen betrouwbare onderzoeksmethode die uniform toegepast kan worden. In dit soort ruimtes kan endoscopisch onderzoek een goede aanvullende methode zijn om verblijfplaatsen aan te tonen, maar is het uitsluiten van verblijfplaatsen vaak niet mogelijk. Bij het inspecteren van spouwmuren kunnen dakpannen voorzichtig gelicht worden om (dieper) in de spouwmuren te kunnen kijken. Het creëren van aanvullende openingen door middel van boren wordt sterk afgeraden. Dit kan leiden tot verstoring en in uitzonderlijke gevallen zelfs tot het doden of verwonden van dieren.
In gebouwen kan over het algemeen de aanwezigheid van verblijfplaatsen door middel van alleen endoscopisch onderzoek wel worden aangetoond, maar niet worden uitgesloten. Geadviseerd wordt om tijdens een endoscopisch onderzoek altijd eDNA-monsters te verzamelen om op die manier meer zekerheid te verkrijgen over de (historische) aanwezigheid van meervleermuizen (zie paragraaf 3.4.9).
Het is in sommige gevallen mogelijk om de aanwezigheid van verblijfplaatsen uit te sluiten met een endoscopisch onderzoek waarbij ook eDNA wordt verzameld. Dit is echter alleen mogelijk als alle in-/uitvliegopeningen geïnspecteerd en bemonsterd kunnen worden. Het gaat daarbij niet alleen om openingen in gevels, zoals open stootvoegen, maar ook om openingen in daken of rondom schoorstenen, zoals bijvoorbeeld rondom loodslabben.
Het uitvoeren van endoscopisch onderzoek kan jaarrond worden uitgevoerd en kan zowel voor onderzoek naar kraamverblijfplaatsen, satellietverblijfplaatsen als winterverblijfplaatsen worden ingezet. Vanwege mogelijke verstoring van zogende vrouwen met afhankelijke jongen, wordt endoscopisch onderzoek afgeraden in de kraamperiode.
De optimale periode voor het uitvoeren van endoscopisch onderzoek naar de aanwezigheid van een kraamverblijfplaats van meervleermuizen is begin augustus. Op dit moment zijn de meeste jongen gespeend en is de kans ook groot dat er (nog) dieren aanwezig zijn.
Het uitvoeren van endoscopisch onderzoek naar de aanwezigheid van een winterverblijfplaats kan in de periode begin december tot eind januari. De optimale periode is begin december tot eind januari. In deze periode is de bezetting van winterverblijfplaatsen over het algemeen het grootst. Vanaf half februari kunnen de dieren de winterverblijfplaatsen verlaten, waardoor de trefkans op dieren afneemt.
Inspecties kunnen tot verstoring leiden (zie hoofdstuk 2). Zorg er bij het inspecteren van ruimtes voor dat eventuele verstoring van de daar aanwezige vleermuizen wordt voorkomen of, indien volledig voorkomen niet mogelijk is, zoveel mogelijk wordt beperkt. Het is daarom belangrijk dat een inspectie uitgevoerd wordt door een ecologisch deskundige met voldoende kennis en ervaring (zie paragraaf 4.9). Die is verantwoordelijk voor de inspectie en bepaalt of en wanneer het tijd is om de inspectie (voortijdig) te stoppen.
Deze paragraaf beschrijft een aantal uitgangspunten en adviezen die toegepast kunnen worden tijdens het uitvoeren van onderzoek naar de meervleermuis. Bovendien geldt dat bij de interpretatie van onderzoeksgegevens voor het in beeld brengen van netwerken en functies van de meervleermuis expert judgement noodzakelijk is van een deskundig ecologische adviseur met voldoende relevante kennis en ervaring op het gebied van de meervleermuis (zie paragraaf 4.9). Bij de interpretatie moet worden uitgegaan van een onderschatting van het waargenomen aantal individuele dieren op basis van het uitgevoerde veldonderzoek en de afhankelijkheid van de soort aan specifieke objecten en groenstructuren.
Omdat de meervleermuis een zeer kwetsbare soort is met een negatieve staat van instandhouding (zie paragraaf 1.6), wordt een voorzorgsprincipe gehanteerd: een gevonden verblijfplaats wordt altijd behandeld als een kraamverblijfplaats, tenzij het een verblijfplaats betreft in een grondgedekt object of als op basis van verdiepend onderzoek (zie tabel 3.1) kan worden vastgesteld dat dit niet zo is.
De directionele activiteit van vleermuizen langs een vliegroute kan vanaf een observatiepunt worden waargenomen. Het vaststellen van een vliegroute gebeurt over het algemeen met een gecombineerde visuele en geluidswaarneming met behulp van een batdetector. Vaak wordt ook een warmtebeeldcamera gebruikt om passerende meervleermuizen beter te kunnen volgen.
Het belang van een vliegroute kan vaak niet worden vastgesteld tijdens een onderzoek dat primair op andere functies is gericht. Voor het bepalen van het belang van een vliegroute is doorgaans specifiek onderzoek nodig. Dat komt doordat onderzoekers tijdens dergelijke onderzoeken hun aandacht moeten richten op de aan- of afwezigheid van meerdere functies, zoals verblijfplaatsen, die vaak gelijktijdig waarneembaar zijn. Daarnaast speelt de aan- of afwezigheid van alternatieven ook een rol bij het bepalen van de essentie van een vliegroute.
Om aan te tonen of een vliegroute essentieel is, of juist niet, kan aanvullend verdiepend onderzoek nodig zijn. Bijvoorbeeld door de activiteit bij (potentiële) alternatieven binnen of buiten een plangebied in kaart te brengen. Of, wanneer en welk aanvullend onderzoek nodig is, is maatwerk. Een ecologisch deskundige met voldoende kennis en ervaring op het gebied van de meervleermuis kan op basis van alle beschikbare informatie een afweging maken of een vliegroute essentieel is en of aanvullend onderzoek nodig is om de essentie ervan te bepalen.
Omdat de meervleermuis een zeer kwetsbare soort is met een negatieve staat van instandhouding (zie paragraaf 1.6) is het goed om in het veld op bepaalde directionele activiteit te letten die een indicatie kan zijn voor een essentiële vliegroute (bepaald op basis van Haarsma & Siepel, 2014):
Of er kraam- of mannenkolonies in de buurt aanwezig zijn, kan onder andere bepaald worden aan de hand van bestaande gegevens (zie paragraaf 3.3.1). Het is daarbij belangrijk om altijd de koloniekaart meervleermuis van het vleermuisprotocol te raadplegen.
Het is niet eenvoudig om te bepalen dat een foerageergebied niet van essentieel belang is, mede doordat het gedrag van de vleermuizen kan veranderen, bijvoorbeeld als gevolg van veranderende weersomstandigheden. Daarom wordt geadviseerd om elk foerageergebied waar twee of meer foeragerende dieren worden waargenomen, als essentieel te behandelen.
Als alternatieve aanpak kan gekozen worden voor aanvullend onderzoek om de essentie van het foerageergebied te bepalen. Dit aanvullend onderzoek kan bijvoorbeeld bestaan uit veldonderzoek, een (modelmatige) habitatanalyse ofeen combinatie van deze twee. Bij het uitvoeren van veldonderzoek om het belang van een foerageergebied beter te kunnen bepalen, is het noodzakelijk dat de onderzoekers voldoende zicht hebben op het gehele foerageergebied. De in te zetten personele capaciteit en/of het gebruik van technische hulpmiddelen zoals bijvoorbeeld warmtebeeldcamera’s is afhankelijk van de omvang, de complexiteit van het gebied en de aard en reikwijdte van de voorgenomen activiteiten.
Geadviseerd wordt om tijdens het uitvoeren van batdetectoronderzoek een koptelefoon te gebruiken om omgevingsgeluiden die de output van een batdetector kunnen overstemmen, te dempen. Daarnaast wordt geadviseerd om naast het gebruik van batdetectors ook warmtebeeldcamera’s in te zetten. Gebruik indien mogelijk zowel een automatische batdetector als een handmatige batdetector.
Deze adviezen zijn vanwege de soms lastige waarneembaarheid van in- en uitvliegende meervleermuizen. Dit komt door een combinatie van onderstaande factoren:
Voor de meeste onderzoeken is het uitgangspunt dat ze bij optimale weersomstandigheden moeten worden uitgevoerd. Alleen dan is kans op het aantreffen van meervleermuizen het hoogst.
Optimale weersomstandigheden zijn weersomstandigheden waarbij de dieren uitvliegen om te gaan foerageren. Bij suboptimale weersomstandigheden vliegen meervleermuizen niet of in mindere aantallen uit. Ook wordt er minder en korter gefoerageerd en kunnen dieren eerder terugkeren naar hun verblijfplaatsen. Hierdoor is de trefkans van een onderzoek dat uitgevoerd wordt onder suboptimale omstandigheden te laag.
De optimale weersomstandigheden voor het onderzoeken van verschillende functies van de meervleermuis kunnen worden bepaald op basis van het vleermuisprotocol. Het vleermuisprotocol is te vinden op de website van Netwerk Groene Bureaus.
Bij veel verschillende onderzoeken worden batdetectors ingezet, of kunnen die worden ingezet. Niet alle batdetectors zijn hetzelfde en er zijn grote verschillen in de effectiviteit en functionaliteit van verschillende typen en merken. Eén van de belangrijkste aspecten van een batdetector is de microfoon. De microfoon bepaalt voor een groot deel het (frequentie)bereik. Raadpleeg voor de minimale eisen het vleermuisprotocol of de Richtlijn vleermuisonderzoek grote gebieden.
Niet alle warmtebeeldcamera’s zijn hetzelfde. Er kunnen grote verschillen zijn in de beeldkwaliteit, sensorgevoeligheid en functionaliteit van verschillende typen en merken. Voor vleermuisonderzoek is vooral een lage Noise Equivalent Temperature Difference (NETD: <30 mK), hoge sensorresolutie (≥384 x 288 pixels) met een kleine pixel pitch (<17 µm) en een voldoende hoge frame rate (≥50hz) van belang. Met warmtebeeldcamera’s die aan deze eigenschappen voldoen kun je kleine, snelle en warmte-zwakke dieren betrouwbaar detecteren. Bij grote of hoge bouwwerken zoals kerktorens of galerijflats is vaak een warmtebeeldcamera met een zoomlens noodzakelijk om de vleermuizen met voldoende detail te kunnen observeren.
Voor endoscopen is de beeldkwaliteit (resolutie) en de kwaliteit van de verlichting van groot belang. Deze twee factoren bepalen onder andere het zichtbereik. Een geschikte endoscoop heeft een zichtbereik van ten minste drie meter.
Geadviseerd wordt om een endoscoop te gebruiken met een minimale resolutie van 1920 x 1080 pixels (1080p).
Naast het zichtbereik is het noodzakelijk dat een endoscoop rechtuit maar ook onder een hoek van ten minste 90 graden moet kunnen kijken. Een geschikte endoscoop kan bijvoorbeeld via een open stootvoeg ten minste drie meter omhoog in de spouw van een muur kijken.
De diameter is ook belangrijk. Een te grote diameter zorgt ervoor dat niet alle mogelijke openingen onderzocht kunnen worden. Geadviseerd wordt om een endoscoop te gebruiken met een doorsnede van maximaal 10 mm. Deze doorsnede is klein genoeg om alle voor meervleermuizen geschikte openingen te onderzoeken.
Bouwkundige eigenschappen zijn de fysieke en constructieve kenmerken die iets zeggen over hoe de verblijfplaats van de meervleermuis gemaakt is en hoe deze functioneert. Het gaat bijvoorbeeld aspecten zoals:
Wanneer tijdens onderzoek een verblijfplaats van de meervleermuis wordt aangetroffen, is het van belang om te achterhalen hoe de meervleermuizen zich na het passeren van de invliegopening verplaatsen en waar de daadwerkelijke verblijfplaats zich bevindt. Daarnaast is het belangrijk om te letten op de specifieke kenmerken en eigenschappen van het object. Gedetailleerde informatie over de bouwkundige eigenschappen van een oorspronkelijke verblijfplaats is van groot belang, bijvoorbeeld als de verblijfplaats in aangepaste vorm behouden blijft, of als er vervangende verblijfplaatsen worden aangeboden. Met deze informatie kunnen bestaande verblijfplaatsen worden aangepast en/of nieuwe worden gecreëerd die zoveel mogelijk lijken op de oorspronkelijke verblijfplaats. Dit bevordert de kans op acceptatie en effectiviteit.
De bouwkundige eigenschappen van een verblijfplaats kunnen onderzocht worden door het uitvoeren van een inspectie. Die vereist zowel ecologische als bouwkundige kennis. Betreedbare ruimtes zoals (kerk)zolders, kunnen vaak relatief eenvoudig geïnspecteerd worden. Niet-betreedbare ruimtes zoals een spouw, dilatatievoeg of ruimtes in het dakbeschot of onder dakpannen, kunnen het best geïnspecteerd worden met een endoscoop (zie paragraaf 3.4.9). Spouwmuren en ruimtes onder daken kunnen ook geïnspecteerd worden door dakpannen te lichten. Zaklampen, spiegeltjes en ladders kunnen gebruikt worden om moeilijk bereikbare plekken beter in beeld te krijgen. Met een endoscoopinspectie of door middel van het lichten van dakpannen kan essentiële informatie over (potentiële) verblijfplaatsen worden verzameld. Een endoscoopinspectie en het lichten van dakpannen moet met de grootst mogelijk voorzichtigheid worden uitgevoerd door een deskundig vleermuisonderzoeker met voldoende kennis en ervaring op het gebied van meervleermuizen (zie paragraaf 4.9). Het is niet de bedoeling om dakpannen te lichten in de kraamperiode omdat dit zorgt voor verstoring van zwangere vrouwen en mogelijk ook voor sterfte van jongen.
Sommige aspecten kunnen met een inspectie niet altijd goed afgeleid worden. In een dergelijk geval wordt aangeraden de benodigde informatie af te leiden uit bouw- of constructietekeningen.
Het ontwerpen van een nieuwe verblijfplaats gaat gepaard met het maken van aannames en keuzes die van invloed (kunnen) zijn op de klimatologische omstandigheden van de verblijfplaats en de wijze waarop deze variëren. Denk bijvoorbeeld aan de oriëntatie ten opzichte van de zon, de materiaalkeuze, de afmetingen en de locatie en het aantal en afmetingen van de in- en uitvliegopeningen. Met een bouwfysische berekening kan een gedegen inschatting gemaakt worden van de klimatologische omstandigheden, de wijze waarop deze variëren en of ze geschikt zijn voor de functie van de verblijfplaats. Dit kan onder andere door het temperatuurverloop op verschillende plekken in de verblijfplaats per uur te voorspellen voor de periode tussen zonsondergang en zonsopkomst en voor de periode tussen zonsopkomst en zonsondergang. Een bouwfysisch deskundige kan bepalen voor hoeveel verschillende plekken er berekeningen nodig zijn.
Het jaarrond verloop van de temperatuur en luchtvochtigheid kunnen gemeten worden met behulp van dataloggers die deze eigenschappen over een langere periode kunnen meten en opslaan. Dit doen ze door metingen uit te voeren op vaste tijdsintervallen.
Wanneer een nieuwe verblijfplaats wordt gecreëerd, is het van belang om de klimatologische omstandigheden te monitoren. Op deze manier wordt geborgd dat de praktijksituatie overeenkomt met de situatie die met behulp van een bouwfysische berekening is bepaald (zie paragraaf 3.6.2). Als het thermisch functioneren in de praktijk blijkt tegen te vallen, kunnen aanvullende maatregelen worden genomen om de situatie bij te sturen, zoals bijvoorbeeld het aanpassen van verwarmingsbronnen of de instellingen daarvan of het openen of sluiten van (ventilatie)openingen. Geadviseerd wordt om bij het ontwerp al rekening te houden met de mogelijkheden om te monitoren en bij te sturen.
Betreedbare ruimtes zoals (kerk)zolders of kelders, kunnen eenvoudig voorzien worden van dataloggers waardoor de klimatologische omstandigheden van dit soort verblijfplaatsen accuraat in beeld gebracht kunnen worden. Niet-betreedbare ruimtes kunnen ook voorzien worden van dataloggers om het verloop van de temperatuur en de luchtvochtigheid te meten. Bij het ontwerp en de bouw van een gebouw kan hier bijvoorbeeld rekening mee gehouden worden.
Om een goed beeld te krijgen van de klimatologische omstandigheden van een nieuwe verblijfplaats is het noodzakelijk om meerdere dataloggers te gebruiken. Hoeveel dataloggers er daadwerkelijk nodig zijn, is afhankelijk van de grootte en complexiteit van de verblijfplaats en van het aantal openingen waarmee de verblijfplaats in contact staat met de buitenlucht. Het is belangrijk om bij het plaatsen van de dataloggers rekening te houden met de warmste en koudste plekken, en met de plekken die het meest of juist het minst worden beïnvloed door de buitenlucht. Plekken binnen de directe invloedsfeer van verwarmingsbronnen zijn echter ongeschikt voor het plaatsen van dataloggers. Het warmst is het over het algemeen bovenin een verblijfplaats. Bij de vloer is het vaak het koudst. Plekken dichtbij openingen naar buiten toe worden het meest beïnvloed door de buitenlucht. De klimatologische omstandigheden van een kleine, eenvoudige, vierkante ijskelder kan bijvoorbeeld in beeld gebracht worden met twee dataloggers; eentje bij de ingang, dicht bij de grond en eentje bij de wand tegenover de ingang, hoog bij het plafond.
Geadviseerd wordt om het benodigde aantal dataloggers en de plaatsing daarvan af te stemmen met een deskundige met voldoende kennis en ervaring met het meten van klimatologische omstandigheden van ruimtes. Op basis van de gegevens die met de dataloggers worden verkregen, kan berekend worden of de klimatologische omstandigheden van een nieuwe verblijfplaats geschikt zijn voor een specifieke functie.
Als bij de uitvoering van ruimtelijke activiteiten negatieve effecten op de meervleermuis worden verwacht, kunnen er verschillende maatregelen worden genomen om deze te voorkomen, beperken of compenseren. In dit hoofdstuk worden een aantal maatregelen ten gunste van de meervleermuis beschreven. Met het nemen van één of meer van deze maatregelen kunnen negatieve effecten verkleind, of in sommige situaties zelfs helemaal voorkomen worden.
Negatieve effecten kunnen vaak worden voorkomen door een activiteit op een andere manier uit te voeren. Daarom geldt bij activiteiten die meervleermuizen of hun verblijfplaatsen, vliegroutes, migratieroutes of foerageergebieden (mogelijk) negatief beïnvloeden, de onderstaande stapsgewijze richtlijn. Hierbij wordt een vaste voorkeursvolgorde gehanteerd: een volgende stap komt pas in beeld wanneer redelijkerwijs is aangetoond dat de voorgaande stap niet, of niet volledig uitvoerbaar is. Het uitgangspunt is steeds om negatieve effecten zo veel mogelijk te voorkomen en pas wanneer dat niet mogelijk is, over te gaan op verdergaande maatregelen.
Bewezen effectieve maatregelen zijn maatregelen waarvan aantoonbaar is dat zij bijdragen aan het behoud, herstel of de verbetering van de staat van instandhouding (SvI) van soorten. De effectiviteit van deze maatregelen is onderbouwd met wetenschappelijke kennis, monitoringsgegevens en/of praktijkervaringen en is bij meerdere projecten en onder verschillende omstandigheden aangetoond. De maatregelen borgen dat de functionaliteit van een ecologische functie behouden blijft, waarbij reproductie, overleving en het duurzaam voortbestaan van individuen en populaties op ten minste hetzelfde niveau blijven als in de oorspronkelijke situatie. De effectiviteit wordt vastgesteld door het functionele gebruik (de periode van gebruik, de duur van het gebruik en de aantallen dieren) over meerdere jaren te monitoren en te vergelijken met de oorspronkelijke situatie.
Functioneel effectieve maatregelen zijn maatregelen waarvan de effectiviteit weliswaar (nog) niet bewezen is, maar waarvan verwacht mag worden dat ze – voor alle aspecten die in te schatten of te berekenen zijn – op de juiste wijze functioneren. Dit kan worden aangetoond op basis van gericht onderzoek, (modelmatige) berekeningen en/of monitoring. Een voorbeeld zijn de klimatologische eigenschappen van een verblijfplaats en hoe deze in de loop der tijd variëren. Dit kan van tevoren worden ingeschat met behulp van bouwfysische berekeningen (zie paragraaf 3.6.2). Op basis van deze berekeningen kan bepaald worden of de klimatologische omstandigheden geschikt zijn voor een specifieke functie. De inschatting kan vervolgens met behulp van monitoring worden bevestigd (zie paragraaf 3.6.3).
Of een functie tijdens en na het uitvoeren van activiteiten op dezelfde wijze en door ten minste een vergelijkbaar aantal dieren gebruikt wordt, kan het best over een lange periode (meerdere jaren) gemonitord worden. Daarmee kan de effectiviteit van de maatregel(en) bewezen worden.
Als de doelsoort aantoonbaar gebruik maakt van een maatregel, of profiteert van het effect daarvan, kan niet zomaar gesproken worden van een bewezen effectieve maatregel, ook niet als de wijze van het gebruik (functie) gelijk is aan de oorspronkelijke situatie. Regelmatig blijkt namelijk dat het aantal dieren in de nieuwe situatie na verloop van tijd terugloopt. Dit komt waarschijnlijk omdat individuele meervleermuizen in eerste instantie vaak vanuit gewoonte reageren en zich proberen vast te houden aan de oorspronkelijke situatie, ook al is deze verslechterd. Vaak gaan ze pas na een tijd op zoek naar nieuwe locaties. Deze moeten eerst ontdekt worden en daarna moeten de dieren deze leren kennen. Dieren volgen elkaar regelmatig en observeren elkaars gedrag. Dit mechanisme zorgt ervoor dat het ontdekken en in gebruik nemen van een nieuwe locatie lang kan duren. Ook kan dit mechanisme ervoor zorgen dat negatieve effecten als gevolg van een activiteit niet altijd direct merkbaar zijn. Om deze reden is het noodzakelijk om een nieuwe situatie langdurig (meerdere jaren) te volgen. Alleen op deze manier kan de effectiviteit op een juiste wijze beoordeeld worden.
Gebruik wijst op de potentie van een maatregel om effectief te kunnen zijn. Om te kunnen spreken van bewezen effectiviteit is echter altijd een meerjarige vergelijking nodig tussen de oorspronkelijke situatie en de situatie die ontstaat na uitvoering van de activiteiten.
Bij elke activiteit die een negatief effect heeft op een beschermde soort hoort een risicoanalyse. Hierbij wordt ingeschat in hoeverre een maatregel effectief is in relatie tot het doel en de kwetsbaarheid van de betreffende functie(s). Als blijkt dat de effectiviteit van een maatregel onzeker of onbekend is en als er een wezenlijk negatief effect op de staat van instandhouding (SvI) van de lokale populatie kan optreden, wordt de toepassing van de maatregel afgeraden. In dat geval wordt geadviseerd om te kijken naar een andere maatregelen of een andere uitvoering van de activiteit, waardoor er geen maatregelen meer nodig zijn. Als de kans op effectiviteit van een specifieke maatregel echter hoog is, kan die maatregel wél ingezet worden.
Bij het opstellen van maatregelen moet een deskundig ecologisch adviseur (zie paragraaf 4.9) de volgende stappen doorlopen om de effectiviteit van de maatregelen te bewerkstelligen:
Dit hoofdstuk is een hulpmiddel bij het bepalen en samenstellen van maatregelen om de negatieve effecten van activiteiten op de meervleermuis te voorkomen of, als dat niet mogelijk is, te verzachten. De volgende typen maatregelen worden hierna per paragraaf nader toegelicht:
4.2 Behouden van onderdelen van het leefgebied
4.3 Werken buiten kwetsbare periodes
4.4 Alternatieve verblijfplaatsen aanbieden
4.5 Ongeschikt maken van verblijfplaatsen
4.6 Verbeteren bestaande en aanleg nieuwe foerageergebieden en vliegroutes
4.7 Vermijden lichtverstoring
4.8 Vermijden verkeersslachtoffers
4.9 Inschakelen vleermuisdeskundige
In welke mate een onderdeel van het leefgebied essentieel is, hangt samen met de vervangbaarheid van dat onderdeel, de samenhang met andere functies, en met het belang van het leefgebied als geheel voor de lokale populatie. De meervleermuis is gevoelig voor het verlies van leefgebieden en verblijfplaatsen, in het bijzonder kraamverblijfplaatsen. Hierom is het behoud van de oorspronkelijke staat van leefgebieden en (kraam-)verblijfplaatsen het uitgangspunt. Let ook op de aantasting van leefgebieden op de lange termijn. Als in de loop der tijd het leefgebied als geheel steeds iets aangetast wordt, kan dit op de lange termijn een effect hebben op de lokale populatie (cumulatie).
Het vaststellen van het belang van een verblijfsfunctie, vliegroute of foerageergebied voor een lokale populatie meervleermuizen op basis van het daadwerkelijk aantal waargenomen individuen is lastig. Onderzoeksresultaten leveren in de praktijk vaak een onderschatting van het daadwerkelijke aantal individuen en verblijfplaatsen op. Hierdoor kunnen de effecten groter zijn dan gedacht. Geadviseerd wordt om hier bij het bepalen van maatregelen rekening mee te houden.
Ruimtelijke activiteiten die negatieve effecten (kunnen) hebben op meervleermuizen of op essentiële functies voor de soort, worden om te beginnen uitgevoerd in de periodes waarin de dieren het minst gevoelig zijn. Dit geldt ook voor het uitvoeren van maatregelen om verblijfplaatsen tijdelijk of permanent ongeschikt te maken (zie paragraaf 4.5).
Als verblijfplaatsen eenmaal ongeschikt gemaakt zijn en uit een controleronde (zie paragraaf 3.4.2) is gebleken dat er geen dieren meer aanwezig zijn, kunnen de activiteiten op ieder gewenst moment uitgevoerd worden.
Door de ruimtelijke activiteiten in de minst gevoelige periodes uit te voeren, kunnen negatieve effecten op dieren of op essentiële functies beperkt (gemitigeerd) en in sommige situaties zelfs volledig worden voorkomen. Het is daarom belangrijk om de planning van de activiteiten zodanig af te stemmen of aan te passen dat de periodes waarin de dieren het meest kwetsbaar zijn, zo veel mogelijk vermeden worden. Een deskundig ecologisch adviseur (zie paragraaf 4.9) kan op basis van een effectbeoordeling bepalen waar, wanneer en welke ruimtelijke activiteiten het best uitgevoerd kunnen worden.
In tabel 4.1 wordt voor de verschillende typen verblijfplaatsen weergegeven wanneer ruimtelijke activiteiten het beste uitgevoerd kunnen worden en wanneer dat juist vermeden moet worden. Voor alle verblijfplaatsen geldt dat het gebruik of de aanwezigheid van dieren in de winterrustperiode niet kan worden uitgesloten.
Tabel 4.1: Globaal overzicht van periodes waarin ruimtelijke activiteiten die verblijfplaatsen negatief (kunnen) beïnvloeden, al dan niet uitgevoerd kunnen worden. De in de tabel gepresenteerde periodes gelden ook voor het ongeschikt maken van verblijfplaatsen of andere essentiële functies.| Verblijfplaatsen | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Jan | Feb | Mrt | Apr | Mei | Jun | Jul | Aug | Sep | Okt | Nov | Dec |
|
| Verstorende activiteiten die kraamverblijfplaatsen negatief (kunnen) beïnvloeden | ||||||||||||
| Verstorende activiteiten die satellietverblijfplaatsen negatief (kunnen) beïnvloeden | ||||||||||||
| Verstorende activiteiten die winterverblijfplaatsen negatief (kunnen) beïnvloeden | ||||||||||||
Voor het uitvoeren van ruimtelijke activiteiten die kraamverblijfplaatsen negatief beïnvloeden, geldt dat deze onder voorwaarden kunnen plaatsvinden in de periode augustus tot half september (zie tabel 4.1). Op dat moment zijn er geen afhankelijke jongen meer aanwezig en zijn de dieren het meest mobiel en flexibel.
Voor het uitvoeren van ruimtelijke activiteiten die satellietverblijfplaatsen negatief beïnvloeden geldt dat deze onder voorwaarden kunnen plaatsvinden in maart of in de periode augustus tot half september (zie tabel 4.1). De dieren zijn in deze periodes namelijk het meest mobiel en flexibel.
Voor het uitvoeren van ruimtelijke activiteiten die winterverblijfplaatsen negatief kunnen beïnvloeden geldt dat deze onder voorwaarden kunnen plaatsvinden tussen begin april en eind juli. Op dit moment zijn de dieren niet in winterrust en vindt de migratie richting het winternetwerk nog niet plaats.
In tabel 4.2 wordt voor essentiële foerageergebieden, vliegroutes en migratieroutes weergeven wanneer ruimtelijke activiteiten het beste uitgevoerd kunnen worden en wanneer dat juist vermeden moet worden.
Tabel 4.2: Globaal overzicht van periodes waarin ruimtelijke activiteiten die essentiële foerageergebieden, vliegroutes of migratieroutes negatief (kunnen) beïnvloeden, al dan niet uitgevoerd kunnen worden.| Essentiele vliegroutes en foerageergebieden | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Jan | Feb | Mrt | Apr | Mei | Jun | Jul | Aug | Sep | Okt | Nov | Dec |
|
| Verstorende activiteiten die foerageergebieden, vliegroutes en migratieroutes gerelateerd aan kraamverblijfplaatsen negatief (kunnen) beïnvloeden. | ||||||||||||
| Verstorende activiteiten die foerageergebieden, vliegroutes en migratieroutes gerelateerd aan verblijfplaatsen binnen het winternetwerk negatief (kunnen) beïnvloeden. | ||||||||||||
Voor het uitvoeren van ruimtelijke activiteiten die foerageergebieden, vliegroutes en migratieroutes gerelateerd aan kraamverblijfplaatsen negatief (kunnen) beïnvloeden geldt dat deze uitgevoerd kunnen worden in de periode van half september tot en met februari. In de periode van begin augustus tot half september kunnen activiteiten worden uitgevoerd indien uit een controleronde (zie paragraaf 3.4.2) blijkt dat de betrokken kraamverblijfplaats(en) niet als zodanig in gebruik zijn. Op dat moment zijn er geen afhankelijke jongen meer aanwezig en zijn de dieren het meest mobiel en flexibel. Dit geldt ook voor satellietverblijfplaatsen van een kraamkolonie. Ruimtelijke activiteiten die satellietverblijfplaatsen die niet door een kraamkolonie gebruikt worden negatief (kunnen) beïnvloeden, kunnen het hele jaar plaatsvinden.
Voor het uitvoeren van ruimtelijke activiteiten die foerageergebieden, vliegroutes en migratieroutes gerelateerd aan verblijfplaatsen binnen het winternetwerk negatief (kunnen) beïnvloeden, geldt dat deze uitgevoerd kunnen worden in de periode van half april tot eind juni. In december, januari, juni en in de periode van begin tot half april kunnen dit soort activiteiten enkel worden uitgevoerd als de functie niet wordt verwacht, bijvoorbeeld bij temperaturen onder –2 °C, een windkracht van meer dan 5 Bft. of bij hevige regenval. De exacte weersomstandigheden waarbij de functie niet wordt gebruikt, zijn afhankelijk van de situatie en kunnen worden bepaald door een deskundig ecologisch adviseur (zie paragraaf 4.9).
Het aanbieden van alternatieve verblijfplaatsen voor de meervleermuis kan als doel hebben om de ecologische functionaliteit van een bestaand netwerk aan verblijfplaatsen te behouden of om het netwerk te versterken of uit te breiden. Als het noodzakelijk is om alternatieve verblijfplaatsen te realiseren, dan is het belangrijk om vooraf verschillende factoren in overweging te nemen. Dit is essentieel bij het op de juiste wijze bepalen en ontwerpen van alternatieve verblijfplaatsen. Deze aspecten worden behandeld in de volgende deelparagrafen:
4.4.1 Factoren die de functionaliteit van verblijfplaatsen beïnvloeden
4.4.2 Richtlijnen kraamverblijfplaatsen
4.4.3 Richtlijnen satellietverblijfplaatsen
4.4.4 Richtlijnen grondgedekte winterverblijfplaatsen
4.4.5 Gewenningsperiode
De meervleermuis staat bekend om zijn bijzonder hoge plaatsgebondenheid en is daardoor kwetsbaar voor aantasting van verblijfplaatsen. Daardoor is het aanbieden van tijdelijke alternatieve verblijfplaatsen ter vervanging van een bestaande verblijfplaats niet mogelijk.
Vanwege de hoge plaatsgebondenheid en de daaruit volgende kwetsbaarheid, is het belangrijk om het hele proces dat betrekking heeft op het aanbieden van nieuwe verblijfplaatsen en het aantasten van de oorspronkelijke verblijfplaats zoveel mogelijk te faseren in tijd en in ruimte.
Meervleermuizen maken niet of nauwelijks gebruik van kant-en-klare (prefab) vleermuisvoorzieningen als deze opzichzelfstaand worden ingezet. Daarom zijn nieuwe verblijfplaatsen die ter vervanging van een oorspronkelijke verblijfplaats worden ingezet altijd maatwerk. Bij het ontwerpen van maatwerkvoorzieningen kunnen wel kant-en-klare (prefab) vleermuisvoorzieningen gebruikt worden als onderdeel van een verblijfplaats, mits deze geschikt zijn voor de meervleermuis. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het gebruik van invlieg- of wegkruipstenen. Invliegstenen kunnen echter enkel gebruikt worden als deze op de oorspronkelijke invliegopeningen lijken.
De functionaliteit van een verblijfplaats is afhankelijk van veel verschillende factoren. Enkel wanneer op de juiste wijze met deze factoren rekening gehouden wordt, kunnen functioneel effectieve verblijfplaatsen met een geschikt microklimaat gerealiseerd worden. In de paragrafen 4.4.2 tot en met 4.4.4 worden specifieke richtlijnen besproken voor respectievelijk kraamverblijfplaatsen (zie paragraaf 4.4.2), satellietverblijfplaatsen (zie paragraaf 4.4.3) en winterverblijfplaatsen (zie paragraaf 4.4.4). Hieronder wordt toegelicht hoe een aantal belangrijke factoren van invloed is op de functionaliteit van een verblijfplaats:
Voor de functionaliteit van nieuwe kraamverblijfplaatsen is het belangrijk om rekening te houden met onderstaande randvoorwaarden:
| Periode | Temperatuurgradiënt (°C) | Relatieve luchtvochtigheid op warmste plek (%) |
|---|---|---|
| 1 jan – 28 feb | ≥ 0 | ≥45 |
| 1 mrt – 15 apr | 10 – 25 | ≥45 |
| 16 apr – 31 mei | 10 – 30 | ≥45 |
| 1 jun – 31 jun | 15 – 35 | ≥45 |
| 1 jul – 15 jul | 15 – 35 | ≥45 |
| 16 jul – 15 sep | 15 – 35 | ≥45 |
| 16 sep – 15 okt | 10 – 30 | ≥45 |
| 16 okt – 31 dec | >0 | ≥65 |
Voor de functionaliteit van nieuwe satellietverblijfplaatsen is het belangrijk om rekening te houden met onderstaande randvoorwaarden:
Deze paragraaf heeft enkel betrekking op vorstvrije winterverblijfplaatsen in grondgedekte objecten zoals bijvoorbeeld bunkers of kelders die gebruikt worden tijdens de winterrust. Winterverblijfplaatsen in bovengrondse objecten, zoals bijvoorbeeld gebouwen en bruggen, blijven vooralsnog buiten beschouwing. De reden hiervoor is dat op dit moment nog onbekend is hoe winterverblijfplaatsen in bovengrondse objecten functioneren. Voor het vervangen van winterverblijfplaatsen in bovengrondse objecten is maatwerk nodig.
Voor de functionaliteit van nieuwe grondgedekte winterverblijfplaatsen is het belangrijk om rekening te houden met onderstaande randvoorwaarden:
Meervleermuizen hebben tijd nodig om nieuwe verblijfplaatsen te ontdekken en in gebruik te nemen. Daarom is het noodzakelijk om altijd een gewenningsperiode in acht te nemen als een verblijfplaats verdwijnt en alternatieve verblijfplaatsen worden aangeboden om dit verlies te compenseren. Een voldoende lange gewenningsperiode is essentieel om het succes van alternatieve verblijfplaatsen te waarborgen. Tabel 4.4 geeft een overzicht van de minimale gewenningsperiodes die nodig zijn voor de verschillende typen verblijfplaatsen. Tijdens de gewenningsperiode zijn zowel de oorspronkelijke verblijfplaats als de vervangende verblijfplaatsen beschikbaar.
Tabel 4.4: Gewenningsperiode van de meervleermuis (bron: Expert judgement projectgroep kennisdocument meervleermuis).| Type verblijfplaats | Gewenningsperiode |
|---|---|
| Kraamverblijfplaatsen | Zeven jaar, mits de verblijfplaats functioneel effectief is (zie paragraaf 4.1.1). Gedurende de gewenningsperiode moet het microklimaat van de nieuwe verblijfplaats gemonitord worden (zie paragraaf 3.6.3). Binnen twee jaar moet aangetoond worden dat het binnenklimaat van het verblijf functioneert. Als na een periode van ten minste één jaar blijkt dat het microklimaat geschikt is (zie paragraaf 4.4.2), is verdere monitoring van het microklimaat niet nodig. Geadviseerd wordt om ook het gebruik van de verblijfplaats te monitoren. De gewenningsperiode is voorbij wanneer wordt vastgesteld dat gedurende een periode van drie jaar de verblijfplaats functioneel gebruikt wordt door ten minste een vergelijkbaar aantal dieren als de oorspronkelijke verblijfplaats. Dit kan eerder dan zeven jaar zijn. |
| Satellietverblijfplaatsen | Eén volledige periode van maart tot en met oktober (actieve seizoen). |
| Grondgedekte winterverblijfplaatsen | Zeven jaar, mits de verblijfplaats functioneel effectief is (zie paragraaf 4.1.1). Gedurende de gewenningsperiode moet het microklimaat van de nieuwe verblijfplaats gemonitord worden (zie paragraaf 3.6.3). Binnen twee jaar moet aangetoond worden dat het binnenklimaat van het verblijf functioneert. Als na een periode van ten minste één jaar blijkt dat het microklimaat geschikt is (zie paragraaf 4.4.4), is verdere monitoring van het microklimaat niet nodig. Geadviseerd wordt om ook het gebruik van de verblijfplaats door meervleermuizen te monitoren. De gewenningsperiode is voorbij wanneer wordt vastgesteld dat gedurende een periode van drie jaar de plaats functioneel gebruikt wordt door ten minste een vergelijkbaar aantal dieren als de oorspronkelijke verblijfplaats. Dit kan eerder dan zeven jaar zijn. |
Directe negatieve effecten, zoals het verstoren of doden van dieren die van een bepaalde verblijfplaats gebruik maken, zijn alleen te voorkomen als de verblijfplaats met zekerheid verlaten is op het moment dat ter plaatse gestart wordt met de ruimtelijke activiteiten. Omdat meervleermuizen gedurende bepaalde periodes vrijwel ongezien gebruik maken van verblijfplaatsen, kunnen ze in deze periodes afwezig lijken terwijl ze dat niet zijn. Daarom worden verblijfplaatsen voorafgaand aan de activiteiten tijdig ongeschikt gemaakt op een manier die ervoor zorgt dat de dieren wel uit de verblijfplaats kunnen vertrekken, maar niet meer terug kunnen of willen keren. Het op deze manier ongeschikt maken van verblijfplaatsen wordt ook wel ontmoediging genoemd. Een verblijfplaats kan ook tijdelijk ongeschikt gemaakt worden (zie paragraaf 4.5.5).
Het ongeschikt maken van een kraamverblijfplaats is, vanwege de kwetsbaarheid en het grote belang van deze functie, alleen mogelijk nadat met een controleronde is vastgesteld dat er geen dieren (meer) aanwezig zijn. In paragraaf 3.4.2 staat beschreven waar deze controleronde aan moet voldoen. Na vaststellen van afwezigheid wordt, direct volgend op de controleronde, gestart met het ongeschikt maken van de kraamverblijfplaats. Op die manier wordt voorkomen dat er dieren terugkeren. Concreet betekent dit dat de werkzaamheden voor het ongeschikt maken van kraamverblijfplaatsen altijd in het donker plaatsvinden. Bij andere typen verblijfplaatsen is het niet nodig de verblijfplaats te controleren voordat deze ongeschikt gemaakt wordt.
Om directe negatieve effecten te voorkomen, is het uitgangspunt dat een verblijfplaats ongeschikt gemaakt wordt op een wijze waardoor de dieren de verblijfplaats altijd kunnen verlaten, maar niet meer terug kunnen of willen keren. Te allen tijde moet voorkomen worden dat dieren opgesloten (kunnen) worden.
Hoe een verblijfplaats het best ongeschikt kan worden gemaakt is maatwerk en onder andere afhankelijk van de situatie ter plaatse en van wat er met het object in kwestie gaat gebeuren. De wijze van ongeschikt maken, wordt voor elke situatie afzonderlijk door een deskundig ecologisch uitvoerder (zie paragraaf 4.9) beoordeeld en uitgevoerd. Daarbij houdt hij of zij rekening met de voorwaarden die van toepassing zijn voor het ongeschikt maken van verblijfplaatsen (zie paragraaf 4.5.2).
Gebouwen met pannendaken die gesloopt worden, kunnen bijvoorbeeld ongeschikt gemaakt worden door voorzichtig de dakpannen één voor één te verwijderen, waarbij onder elke dakpan gekeken wordt. Op deze manier komen de ruimtes onder de dakpannen, in het dakbeschot en de spouwmuren open en bloot te liggen waardoor de dieren gemotiveerd worden om de verblijfplaats te verlaten. Of dat de dieren de verblijfplaats daadwerkelijk verlaten is niet altijd zeker, bijvoorbeeld in situaties waarbij de dieren diep weg kunnen kruipen. De ecologisch uitvoerder dient hier, bij het uitvoeren van dit soort werkzaamheden, rekening mee te houden. Aanvullende maatregelen zijn nodig als blijkt dat de dieren niet vertrekken of als er onvoldoende zekerheid is dat de dieren vertrokken zijn.
Voor het ongeschikt maken van verblijfplaatsen zijn de volgende voorwaarden van toepassing:
Het plaatsen van exclusion flaps om verblijfplaatsen van meervleermuizen ongeschikt te maken, is (nog) geen bewezen effectieve maatregel die zonder meer kan worden toegepast. Dat komt omdat het vooralsnog onvoldoende duidelijk is of meervleermuizen een exclusion flap durven te gebruiken om uit te vliegen (zie bijlage 2). Het toepassen van exclusion flaps is vooralsnog een experimentele maatregel en kan alleen ingezet worden als het wel of niet uitvliegen van de dieren nauwlettend door een deskundig ecologisch adviseur of uitvoerder (zie paragraaf 4.9) gevolgd kan worden. Bij het vermoeden dat de dieren niet, of niet allemaal, uitvliegen moeten de exclusion flaps direct worden verwijderd.
Er zijn meerdere soorten prefab exclusion flaps op de markt. Daarnaast kunnen ze op maat gemaakt worden. Voor het aanbrengen van exclusion flaps zijn naast de eerdergenoemde voorwaarden (zie paragraaf 4.5.2) ook de volgende specifieke voorwaarden van toepassing:
Figuur 4.1: Schematische weergave van de plaatsing van een exclusion flap over een in-/uitvliegopening, in dit geval in de vorm van een open stootvoeg.
Gevels kunnen meerdere openingen hebben, zoals bijvoorbeeld open stootvoegen. Deze openingen kunnen soms dicht bij elkaar aanwezig zijn. Het toepassen van exclusion flaps op slechts een deel van de aanwezige openingen wordt afgeraden. Vaak is namelijk niet duidelijk hoe de in-/uitvliegopeningen onderling en met de achterliggende verblijfplaats in verbinding staan. Om die reden wordt geadviseerd om, wanneer exclusion flaps worden toegepast, alle openingen van een exclusion flap te voorzien. Als dat niet mogelijk is, kan een deskundig ecologisch uitvoerder (zie paragraaf 4.9) ter plaatse beoordelen hoe en met welke maatregelen, of combinaties daarvan, openingen ongeschikt gemaakt kunnen worden.
Een verblijfplaats is succesvol ongeschikt gemaakt als er na de laatste controleronde geen dieren meer worden aangetoond. Vanaf dat moment kunnen de activiteiten op ieder moment uitgevoerd worden. Geadviseerd wordt echter om de activiteiten zo snel mogelijk, bij voorkeur binnen 24 uur, na het succesvol ongeschikt maken van een verblijfplaats uit te voeren. Dat komt omdat de maatregelen waarmee een verblijfplaats ongeschikt gemaakt is op den duur hun effectiviteit zouden kunnen verliezen, waardoor er een kans ontstaat op de terugkeer van dieren.
Als tijdens een laatste controleronde blijkt dat er nog dieren van de verblijfplaats gebruik maken, kan niet gestart worden met de activiteiten totdat duidelijk is dat er geen dieren (meer) aanwezig zijn. Een deskundig ecologisch adviseur (zie paragraaf 4.9) bepaalt in dit geval of en welke maatregelen er genomen kunnen worden om de dieren alsnog de mogelijkheid te geven uit zichzelf te vertrekken. De dieren mogen in geen geval worden gevangen of verplaatst.
Als tijdens het uitvoeren van activiteiten blijkt dat er dieren aanwezig zijn, is het noodzakelijk om deze activiteiten onmiddellijk stop te zetten en contact op te nemen met het bevoegd gezag. Een deskundig ecologisch adviseur (zie paragraaf 4.9) bepaalt in dit geval of en welke er maatregelen genomen kunnen worden om (een deel van) de activiteiten te kunnen hervatten. Het kan soms ook noodzakelijk zijn om het uitvoeren van activiteiten uit te stellen tot een nieuwe periode waarin de dieren het minst kwetsbaar zijn (zie paragraaf 4.2).
In bepaalde situaties kan het noodzakelijk zijn om een verblijfplaats gedurende een korte periode van enkele dagen tot maximaal enkele weken ongeschikt te maken, waarna deze weer toegankelijk wordt gemaakt. Of het tijdelijk ongeschikt maken noodzakelijk is, kan alleen bepaald worden door een deskundig ecologisch adviseur (zie paragraaf 4.9). Verblijfplaatsen die tijdelijk ongeschikt gemaakt worden, moeten ruim voor de start van de nieuwe gebruiksperiode weer toegankelijk zijn. Dat betekent dat alle maatregelen die toegepast zijn om kraam- of satellietverblijfplaatsen ongeschikt te maken, uiterlijk half februari verwijderd worden. Voor winterverblijfplaatsen betekent dit dat deze maatregelen verwijderd zijn voor half augustus. Het is essentieel dat er geen resten achterblijven van de maatregelen waarmee een verblijfplaats ongeschikt gemaakt is.
Er is in het verleden geprobeerd om vleermuizen te verjagen met fel kunstlicht, ultrasoon geluid of door het creëren van tochtstromen door gaten in gevels te maken. De toepassing van deze methoden wordt afgeraden, omdat onvoldoende zekerheid bestaat dat alle dieren hun verblijfplaats daadwerkelijk verlaten en vervolgens niet meer terugkeren. Verstoorde dieren durven hun verblijfplaats mogelijk niet te verlaten. Ook kunnen dieren een tijd lang trouw blijven aan de verblijfplaats, waardoor ze die niet op tijd verlaten. Ook is niet uitgesloten dat er gewenning optreedt. Het creëren van grote gaten in gevels kan er daarnaast voor zorgen dat dieren juist dieper wegkruipen of dat ze andere delen van een object ook in gebruik nemen.
De functionaliteit van verblijfplaatsen is afhankelijk van goed functionerende foerageergebieden. Meervleermuizen moeten zich vrij tussen en naar deze gebieden kunnen verplaatsen. Daarvoor zijn ze afhankelijk van goed functionerende vliegroutes. Daarom is het behouden van deze onderdelen van het leefgebied van meervleermuizen essentieel.
De functionaliteit van foerageergebieden en vliegroutes is afhankelijk van verschillende factoren, waaronder donkerte (afwezigheid van licht), de aanwezigheid van voldoende beschutting en de aanwezigheid van voldoende prooidieren. Deze functionaliteit kan door ruimtelijke activiteiten, zoals bijvoorbeeld het dempen van watergangen, het verwijderen van opgaande begroeiing of het plaatsen van verlichting, worden aangetast of zelfs verloren gaan. Aantasting kan ervoor zorgen dat meervleermuizen bepaalde (delen van) essentiële foerageergebieden of bepaalde verblijfplaatsen niet meer kunnen gebruiken of dat de dieren ver moeten omvliegen, waardoor ze hogere energiekosten hebben. Bij langdurige aantasting van een vliegroute of foerageergebied zal het gebruik niet meer terugkeren, ook niet als de aantasting uiteindelijk stopt.
Goed functionerende foerageergebieden en vliegroutes hebben de volgende belangrijke eigenschappen:
Het treffen van maatregelen om de functionaliteit van bestaande foerageergebieden en vliegroutes te behouden, verbeteren of herstellen is erg afhankelijk van de situatie ter plaatse en de voorgenomen activiteiten en is daarom altijd maatwerk. Een deskundig ecologisch adviseur (zie paragraaf 4.9) kan voor een specifieke situatie bepalen welke maatregelen er noodzakelijk zijn. Voor het bepalen van maatregelen die betrekking hebben op foerageergebieden wordt geadviseerd om naast meervleermuis-deskundigheid ook deskundigheid op het gebied van (aquatische) macrofauna te betrekken.
De volgende maatregelen kunnen de functionaliteit van een foerageergebied of vliegroute verbeteren:
Als het behoud van de functionaliteit van een foerageergebied of vliegroute niet mogelijk blijkt te zijn, is het noodzakelijk om de functie die aangetast wordt, te compenseren. In de praktijk is het echter niet eenvoudig om nieuwe foerageergebieden en vliegroutes aan te leggen, omdat de oorspronkelijke situaties bijna altijd watergebonden zijn. Dat betekent dat de compensatie in de praktijk vaak neerkomt op het creëren van omvangrijke nieuwe watergangen en/of waterpartijen:
Het is belangrijk dat nieuwe watergangen en/of waterpartijen donker zijn en dat ze voorzien zijn van voldoende beschutting tegen de wind. Nieuwe watergangen en/of waterpartijen worden bij voorkeur voorzien van natuurvriendelijke oevers. Deze zorgen voor windluwe plekken met een hoog aanbod aan prooidieren. Een minder optimaal alternatief is de aanplant van bomen en struiken langs de oevers.
Meervleermuizen hebben tijd nodig om een alternatief foerageergebied of vliegroute te ontdekken en in gebruik te nemen. Een voldoende lange gewenningsperiode is nodig om een minimaal succes van alternatieve foerageergebieden of vliegroutes te waarborgen. Gedurende deze periode moeten dieren toegang hebben tot zowel de oorspronkelijke als de alternatieve functie. Hoe lang meervleermuizen nodig hebben om een alternatief te ontdekken en in gebruik te nemen, is op dit moment nog onbekend (zie bijlage 2). Totdat hier meer duidelijkheid over is, wordt uitgegaan van een gewenningsperiode van minimaal een volledige actieve periode met aansluitend daaraan de volledige winterrust. Concreet komt dit neer op ten minste een periode van maart tot maart in het opvolgende jaar.
Het is belangrijk om het beheer van een gebied af te stemmen op de functies die het gebied heeft voor de meervleermuizen en de periode waarin ze dat doen. Houdt bij het maaien van riet of andere (oever)vegetatie bijvoorbeeld rekening met het behouden van voldoende windluwe plekken en maai niet alle vegetatie in één keer volledig weg, maar faseer maaiwerkzaamheden in tijd en ruimte.
Meervleermuizen zijn zeer gevoelig voor lichtverstoring (Voigt et al., 2018). Daarom is het belangrijk dat een donker leefgebied centraal staat en dat het inzetten van verlichting zoveel mogelijk vermeden wordt. Ook wordt geadviseerd om bestaande verlichting – wanneer mogelijk – te verwijderen om zo de functionaliteit van verblijfplaatsen, vliegroutes en foerageergebieden op te waarderen.
Als het echt noodzakelijk is om verlichting te plaatsen, bijvoorbeeld vanwege veiligheid, dan is het belangrijk om de verstorende werking van (strooilicht van) deze verlichting te voorkomen of in ieder geval zo klein mogelijk te maken. Door de verlichting af te stemmen op de aanwezigheid van meervleermuis, kan worden gepoogd om een situatie te creëren die voor mensen voldoende verlichting biedt, maar waarbij de verstoring op de dieren zo veel mogelijk wordt beperkt (zie figuur 4.2).
Figuur 4.2: Drie verschillende situaties waarbij verlichting wordt ingezet om een deel van de openbare ruimte te verlichten. De situatie boven is onwenselijk voor de meervleermuis omdat het huis en de uit-/invliegopeningen door (strooi)licht verlicht worden. Daardoor is het huis niet (meer) geschikt is als verblijfplaats. De situatie in het midden is acceptabel maar nog niet optimaal. In deze situatie zijn de uit-/invliegopeningen donker maar is het huis wel deels verlicht. De onderste situatie is optimaal omdat het huis niet verlicht wordt door (strooi)licht.
Voor het plaatsen van lichtbronnen zijn een aantal principes in acht te nemen om de verstoring van meervleermuizen door verlichting te voorkomen of zoveel mogelijk te verminderen:
Figuur 4.3: Voorbeeld van een aangepast armatuur waarmee de verlichting gericht kan worden en waarmee ongewenste uitstraling voorkomen wordt (bron: Erik Korsten, Zodion Zoogdieronderzoek Nederland).
Bestaande (spoor)wegen kunnen zorgen voor verkeersslachtoffers onder meervleermuizen. Het aanleggen of verbreden van infrastructuur of een toename van verkeersbewegingen kan leiden tot meer verkeersslachtoffers.
Verkeersslachtoffers kunnen voorkomen worden door meervleermuizen te motiveren om onder een (spoor)weg door te vliegen in plaats van de (spoor)weg op voertuighoogte over te steken. De meest effectieve manier om verkeersslachtoffers onder meervleermuizen te voorkomen is het aanleggen of behouden van ruime, donkere onderdoorgangen. Dit soort gangen stellen de dieren in staat om een (spoor)weg te kruisen zonder dat ze in aanraking komen met het verkeer. De effectiviteit hiervan is onder andere afhankelijk van de afmetingen, de aanwezigheid van eventuele obstakels en de hoeveelheid verlichting in en rond de onderdoorgang aanwezig is.
Voorbeelden van onderdoorgangen die door meervleermuizen veel gebruikt worden zijn de ruimtes onder bruggen of viaducten. Daarnaast kunnen ze ook tunnels of eco-duikers gebruiken. Voorkom bij het toepassen van tunnels en eco-duikers dat deze (in de actieve periode) een te hoge waterstand krijgen, waardoor de meervleermuizen te weinig ruimte hebben om te kunnen vliegen (zie afmetingen (onder)doorgang). Bij het realiseren van een nieuwe of het aanpassen van een bestaande onderdoorgang is het belangrijk om rekening te houden met onderstaande aspecten:
Enkele (praktijk)voorbeelden van maatregelen zijn te vinden in het rapport Meervleermuis trend en knelpunten voor Natura 2000-gebieden in Fryslân (Haarsma, 2024). Dit rapport is te vinden op de website van meervleermuis.nl.
Het onderzoek en de maatregelen die nodig zijn om een ruimtelijke activiteit uit te kunnen voeren, worden uitgevoerd door en/of onder begeleiding van één of meerdere ecologisch deskundigen met voldoende relevante kennis en ervaring. Een ecologisch deskundige is iemand die over aantoonbare, diepgaande kennis en vaardigheden beschikt op een specifiek ecologisch vakgebied, en deze kennis betrouwbaar kan toepassen in de praktijk of in oordeelsituaties. We kunnen drie deskundigenrollen onderscheiden: onderzoekers, adviseurs en uitvoerders.
Een deskundig vleermuisonderzoeker heeft aantoonbare kennis, ervaring en vaardigheden in het herkennen, inventariseren, analyseren en interpreteren van (het gedrag van) meervleermuizen in hun leefgebied. Een deskundig vleermuisonderzoeker:
Een deskundig ecologisch adviseur heeft aantoonbare kennis, ervaring en vaardigheden met het verzamelen, beoordelen en interpreteren van ecologische informatie en kan op basis van deze informatie een betrouwbaar advies geven. Een deskundig ecologisch adviseur:
Een deskundig ecologisch uitvoerder heeft aantoonbare kennis, ervaring en vaardigheden met het uitvoeren van ecologische maatregelen, zoals bijvoorbeeld het ongeschikt maken van verblijfplaatsen. Deze persoon kan het uitvoeren van ecologische maatregelen en van overige activiteiten deskundig en zorgvuldig begeleiden. Een deskundig ecologische uitvoerder:
Bouwkundige en bouwfysische kennis en ervaring helpt bij het begrijpen van de opbouw en functie van verblijfplaatsen en bij het ontwerpen van vervangende voorzieningen. Experts op het gebied van (aquatische) macrofauna kunnen worden ingezet bij het ontwerpen en inrichten van nieuwe foerageergebieden.
