De meervleermuis vraagt om een landschap in samenhang

In het nieuwe ‘Kennisdocument meervleermuis’ van BIJ12 is te lezen welke maatregelen genomen kunnen worden om schade voor de meervleermuis te voorkomen of te beperken én onverwachte vertraging bij een activiteit te voorkomen.

Een bijzondere jager boven het water

Een meervleermuis met een grijsbruine vacht.

De meervleermuis (Myotis dasycneme) is een middelgrote vleermuis met relatief lange vleugels, een smalle taille en brede schouders. De dieren jagen vooral op prooien die dicht op het wateroppervlak vliegen. Douwe van der Ploeg, ecoloog en soortexpert, vertelt dat dit kan door hun bijzondere voeten. “Bij veel soorten loopt de vleugel tot aan de teen door, maar hij komt bij de meervleermuis tot aan de enkel, waardoor de voeten helemaal loszitten. En ze hebben stevige borstelharen tussen hun tenen. Die haren fungeren als een soort zeefje, of harkje, waarmee ze insecten van het wateroppervlak kunnen scheppen en ze tijdens het vliegen kunnen opeten.” Maar dit is niet de enige manier waarop ze aan voedsel komen. Soms vliegen ze op hoge snelheid boven land om insecten op te sporen, om er vervolgens gericht op af te duiken en ze te vangen. Deze jachtmethode gebruiken ze vooral voor grotere insecten, zoals nachtvlinders.

Ilka Kerssies is adviseur Natura 2000 bij de provincie Fryslân en heeft de soort via dat werk goed leren kennen. “De meervleermuis is een heel specifiek aandachtspunt in onze provincie,” vertelt ze. “We hebben er heel veel en het is een Natura 2000-doelsoort. Eigenlijk zijn deze dieren voor Fryslân net zo belangrijk als de nationale diersoort, de grutto, is voor Nederland.” Ze vertelt dat de meervleermuis geen flexibele diersoort is. “Ze willen graag op dezelfde plek blijven zitten en zijn niet zo gemakkelijk te verplaatsen als bijvoorbeeld de gewone dwergvleermuis.”

Gebouwen en waterwegen

Een grote groep meervleermuizen

Meervleermuizen gebruiken door het jaar heen verschillende verblijfplaatsen. Welke plekken ze gebruiken, hangt onder andere af van hun geslacht en de tijd van het jaar. Ze hebben bijvoorbeeld plekken nodig om uit te rusten, hun jongen groot te brengen, te paren en te overwinteren. Deze behoeftes veranderen per seizoen en per moment in de levenscyclus van de dieren. Er zijn verschillende soorten verblijfplaatsen: kraamverblijfplaatsen waar vrouwtjes hun jongen krijgen en verzorgen, winterverblijfplaatsen waar de dieren de koude maanden doorbrengen en zogenoemde ‘satellietverblijfplaatsen’ die met deze plekken samenhangen. Soms heeft één verblijfplaats zelfs meerdere functies.

Ilka Kerssies: “Op dit moment zitten ze eigenlijk vooral in woningen, in de spouwmuren en onder het dak. Eerder waren ook kerkzolders erg in trek, maar dat is wel steeds minder geworden.” Volgens Kerssies worden de dieren in huizen die tussen de jaren 1960 en 1994 zijn gebouwd vaak aangetroffen, veelal in de spouwmuren. “Die worden nu op grote schaal geïsoleerd en dat is voor de meervleermuis lastig.” Toch zijn er ook nieuwere woningen waar de dieren blijken te zitten. “Er is hier een woonblok dat nieuwbouw is, waar nu ook een verblijfplaats in zit.”

De meervleermuis is daarnaast afhankelijk van andere onderdelen in het landschap, om zich door het leefgebied te bewegen en voedsel te vinden. “Ze volgen vaak watergangen, kanalen of rivieren bijvoorbeeld,” vertelt Douwe van der Ploeg. “Ook gebruiken ze gebouwen of bomen, iets herkenbaars dat ze als een markeerpunt kunnen gebruiken waarop ze kunnen navigeren. Zie het als een verkeersbord op de snelweg waaraan je kunt zien waar je bent.” Goed functionerende vliegroutes zijn dan ook van groot belang.

Beschermingsmaatregelen

Voorbeeld van een aangepast armatuur

Een veilig en goed thuis en een stabiel en rustig leefgebied zijn dus essentieel voor deze dieren. Menselijke activiteiten zijn daarbij een bedreiging. Werkzaamheden aan gebouwen kunnen verblijfplaatsen aantasten, terwijl veranderingen aan watergangen, oevers en landschapselementen vliegroutes of voedselgebieden kunnen beïnvloeden. Daarom is het belangrijk om voorafgaand aan ruimtelijke activiteiten te onderzoeken of de soort aanwezig is en welke functies het gebied voor de dieren vervult. “Dan kun je vroegtijdig zien wat de mogelijkheden zijn en hier in de planning van een activiteit rekening mee houden. Vaak zien we dat alles al geregeld is en dat wij als bevoegd gezag dan nog moeten vragen om een heel ontwerp te veranderen,” zegt Kerssies. “En als vooraf door middel van het kennisdocument rekening wordt gehouden met de criteria, dan kunnen wij als vergunningverleners eerder zeggen: ‘Goed ontwerp, ga je gang’.”

Voor wie?

Het kennisdocument is bedoeld voor initiatiefnemers van ruimtelijke activiteiten, zoals particulieren, gemeenten en andere organisaties, en hun ecologisch adviseurs. Een andere belangrijke doelgroep zijn de bevoegde gezagen, waaronder provincies. Zij kunnen het document gebruiken bij de beoordeling van activiteiten en vergunningaanvragen. Het is echter voor een brede doelgroep interessant en kan landelijk worden gebruikt. “Voor overheden zoals wij als provincie, voor ecologen, maar ook gewoon voor mensen die geïnteresseerd zijn, is dit een heel nuttig document,” zegt Ilka Kerssies. “En natuurlijk voor initiatiefnemers, zodat ze zich bewust zijn van hoe bijzonder deze soort is en kunnen zien wat ze moeten doen om het dier te beschermen.”

Douwe van der Ploeg sluit zich hierbij aan: “Ik hoop zeker ook dat het de bevoegde gezagen en beleidsmakers de informatie geeft die ze nodig hebben om hun werk goed te kunnen doen en activiteiten goed te kunnen toetsen.”

Door wie?

BIJ12 beheert en coördineert namens de provincies kennisdocumenten over beschermde diersoorten. Deze documenten worden samen met provincies en ecologische experts ontwikkeld. Het kennisdocument meervleermuis werd geschreven door Kees Straates van BIJ12 en Anne-Jifke Haarsma van Batweter Onderzoek & Advies en Stichting SEVON. In de werkgroep zaten mensen van Vleermeneer Inventarisatie en Monitoring, Bat Attitude Onderzoek, Zodion Zoogdieronderzoek Nederland, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, Provincie Gelderland, Provincie Fryslân, Provincie Overijssel en de Omgevingsdienst Noord-Holland Noord.

Deze publicatie is opgesteld in opdracht van het Interprovinciaal Overleg (IPO).

Bekijk het Kennisdocument Meervleermuis Bekijk alle kennisdocumenten